lunes, 13 de agosto de 2012

Moaña : topominia





Nos nomes dos lugares quedou rexistrada a forma de vivir dos nosos antepasados, as súas preocupacións, oficios, usos e costumes, etc. Aproximarse a ela significa entón penetrar no noso pasado para encontrarnos non só coa lingua -todos os nomes dos nosos lugares falan galego, e seguirán falándoo aínda que os seus habitantes non queiran oilos ou pretendan disfrazalos-, senón tamén coa historia e a cultura tradicional. En ocasións, os nomes que a xente emprega para recoñecer o territorio dinnos máis sobre o que fomos que os propios libros.

Así, no caso de Berducedo, o conxunto dos topónimos falan ás claras dunha forte ralación do home coa terra e da orientación labrega e forestal do territorio. Incluso nos ensinan un poboamento tardío ao non se rexistrar ningún topónimo que delate construccións ou asentamentos antigos, tales como os Castros, Castrelos, Cividades, Torres, Vilares, Casales, etc., que sí hai nos nosos arredores, ou nomes de posuidores xermánicos que remontarían o poboamento di outeiro de Berducedo á Alta Idade Media. Pola contra, unhamorea de topónimos remiten a unha vexetación boscosa ou de monte baixo combinada con espacios destinados a labores agrícolas.

O propio nome de Berducedo aposta nesta dirección . Aínda sendo de explicación pouco clara, parece ter a mesma orixe que verde (lat. VIRIDE) e estar formado a partir dun derivado *VERDUCUM, significando "renovo, rebento de árbore. A terminación -edo indica abundancia , como Aveledo, Freixedo, Salcedo, Carballedo, etc., e polo tanto no noso caso podería referirse a unha antiga repoboación forestal posterior a unha corta ou unha decrúa. Se isto fose certo, o nome do noso lugar debería escribirse con -v (Verducedo), como modernamente aparece nas cartas que nos envía a administración, pero sobre estas cousas ninguén pode dictar normas de corrección, Con -v ou con -b, non somos únicos en Galiza: Verducedo ou Berducedo hainos en Castroverde (Lugo), Montederramo (Ourense) e en Cerponzóns e A Lama (Pontevedra). A maiores, teñen que ver connosco a aldea de Verduga (Rois, A Coruña), O Verdugo (A Lama, Pontevedra) e tamén o río que nace na Lama e acaba desembocando co Oitavén no cu-de-saco da ría de Vigo

Topónimos referidos á vexetación (Fitonimia)

Unha grande cantidade de microtopónimos remarcan este carácter forestal do noso territorio. algúns deles son de fácil interpretación e refírense a plantas ou árbores fácilmente recoñecibles: A Aveleira, O Codesal (lugar onde abundan, ou abundaron, os codesos, abusto semellante á xesta) ; o Carballiño, As Pereiras, A Sanguiñeira (lugar onde abundan ou abundaron os sanguiños) ; ou O Salgueiral, lugar abondoso en salgueiros.

Outros talvez nos parezan máis escuros, pero ben mirados axiña lles encontramos unha planta por detrás.O Fiolledo é un abundancial formado sobre a palabra fiollo, sinónimo de fiúncho, a planta que se emprega para cocer as castañas, e ten a orixe no latín FENUCULU.A Carragala, por moi cambiada que estea, nace pola transformación de Carregal e ten a súa orixe nun suposto latín *CARRECALE, usado para designar un lugar onde abundaba o CAREX, que así se chamaba en latín ao carrizo, unha planta silvestre habitual en terreos pantanosos. Outra opinión distinta afirma que Carregal provén da antiquísima raíz *CARR-, "pedra", e designaría un lugar moi pedregoso. O mellor será comprobalo sobre o terreo.

Topónimos relacionados con labores e usos agrícolas

Cando as persoas se asentan no territorio e o cultivan, acaban nomeando os lugares polas súas utilidades, polos traballlos que tiveron que realizar para facelos productivos, polas súas dimensións, etc.. Desta maneira creouse tamén unha boa fornada de topónimos sobre os que xa se aprecia a man do home.

A Abilleira: como o seu nome denuncia, ten que ver coas abelas e máis en concreto coas colmeas que para elas se construían. Pouco importa que hoxe en día no lugar xa non as haxa, porque en tempos antigos a producción do mel era caseira e as abellas animais domésticos (case) como as galiñas ou ovellas. Para elas reservábase un lugar cercado, un tanto lonxe da poboación, onde se instalaban as abellarizas igual que se construía un pombal ou unha capoeira.

Agúns topónimos fan referencia aos labores de preparación das terras para o cultivo, como A Rosada (de rozar ou roturar) ; O Redollo (do lat. RETRUCULU, "último, posterior"), referido a un terreo segado no que se deixa rebrotar; ou O Estripeiro (de STIRPE, "cepa, renovo, vara"), que tanto pode designar un terreo de monte baixo, antes de ser cultivado, como outro recén roturado. Con estes ten que ver tamén A Borralleira, que fácilmente podemos relacionar con borralla, máis en concreto con montóns que se formaban ao queimar os torróns tras a cava ou a decrúa. Sen embargo, hai quen explica este toónimo doutra maneira, dado que a raíz precéltica *BORR- pode equivaler sinxelamente a "montón" ou "amoreamento" de terra.

Os Carrís parecen referirse ás vías que abrían os carros ao pasar contínuamente por un lugar. Na nosa zona, o curioso deste topónimo é que nos ensina cómo facían o plural das palabras agudas acabadas en -l os nosos antepasados. Carrís é o plural de Carril -como o que está a par de Vilagarcía-, da mesma maneira que Currás é plural de Curral e Casás de Casal, topónimos e apelidos estes mois habituais en Moaña. As formas de plural -Carriles, Corrales ou Casales- son en realidade inventos recentes, de hai dous ou trescentos anos, debidos á influencia do español. Como antes dixemos, os nomes dos lugares gardan fielmente a memoria de como foi a nosa lingua.

O Comareiro e A Cortiña fálannos de distintos tipos de leiras, a segunda de reducidas dimensións. Canto a O Comareiro, a palabra, sinónimo de cómaro ou valo, pode designar o terraplén que salva o desnivel entre dous terreos. Con estes tamén se relacionan O Pardiñeiro, ao parecer derivado do latín PARIETE e referido a edificios en ruínas e terreos acoutados ou valados.

O Resío e O Enxido son topónimos relacionados con antigos hábitos de distribución do territorio. O primeiro provén do latín RESIDUUM, "sobrante", e designaría un terreo que por vellos costumes non se laboraba, dado que o dono debá cedelo ao común ao cerrar cun muro a súa propiedade. O segundo, do latín EXITUS, "saída", refírese a unha área próxima á vivenda, habitualmente cerrada e dedicada a horta ou a frutais.

De costumes legais infórmannos tamén outros tres topónimos, O Reguengo, A Cacharela e A Cachada. O Reguengo -que a xente chama vulgarmente "Rejenjo" ou "Rejenco"- provén do que desde a Idade Media se chamaban "Terras de realengo", porque estaban submetidas ao rei, en tanto que as outras pagaban dereitos de señorío ou foros á Igrexa ou a nobres propietarios. A Cachada e A Cacharela, aínda que soen a cachar, segundo din os entendidos proveñen dun verbo latino CAPPELARE, que significaba "cortar ou dividir en partees": designarían fincas máis ou menos pequenas orixinadas pola partilla dunha herdanza, un subforo, etc.

Topónimos que designan as formas do terreo (Oronimia e Hidronimia)

A través da toponimia achamos unha descrición do territorio mellor ca a de calquera mapa. Atendendo á inclinación, a se ten ou non auga, á forma que adopta, etc., o pobo atribuíu nomes que xeración tras xeración chegaron ata nós, aínda que polo camiño perderamos a noción do seu significado.

A configuración da terra que nos rodea é irregular, con pequenas elevacións e declives. As elevacións orixinaron nomes como Os Picóns, do céltico *PICC-, con sentido de "punta" ou "picacho" ; A Moleda (de *MOLETA), referido a un montículo ou a un montón de terra ; e As Moutas, do preindoeuropeo *MOUT- co significado de promontorio ou monte. E como todo o que sube baixa, tamén temos A Buraca, As Covachas e O Cocho (de *COCCULU, "depresión, sitio oculto ou anaco de terra pequeno"), para designar leiras situadas nun dclive do terreo ou nun lugar máis ou menos agachado. Esta mesma procedencia parece ter o topónimo O Cunchal ou Os Cunchás, do latín *CONCULA, "cunquiña, oco". Máis difícil é que se derive do hábito, moi recente, de aboar as leiras con conchas de moluscos para proporcionarlles cal...pero todo é posible. E como entre o que sobe e o que baixa prodúcese unha pendente, pois non habían faltar entre nós A Costeira e A Portela, esta última derivada do latín PORTU que non só se refería a un porto de mar, senón tamén a un paso entre montes e outeiros.

Outra boa chea de topónimos fan referencia ao carácter pedregoso de certos lugares. Nalgúns, como A Pedregueira, a cousa está clara; noutros é máis difícil de crer. Así, A Peroxa recórdanos de lonxe a súa orixe en "pedrosa" e en "pedra", de onde procede. As Louras, aínda que poidera ter relación coa cor e incluso co loureiro, o máis probable é que derive dunha antiquísima raíz preindoeuropea -¡con máis de cinco mil anos!- *LOR-, que significaría "pedra" ou "lugar pedroso". Non abemos se hai ou houbo alí pedras, aínda que podemos apostar que sí: o máis estimulante de todo é que sendo certo, as nosas humildes Louras fanse parentes lonxanas do Val de Louriña, o río Louro e incluso de Lourdes, alá onde apareceu a Virxe. Máis misteriosa é aínda a Veiga de Mal, non pola veiga, que procede do preindoeuropeo *BAIKA e todos sabemos o que quere dicir, senón polo Mal. Como non hai veigas malas, habendo quen as traballe, os que entenden disto opinan que pode proceder doutra raíz preindoeuropea, *MAL-, ou *MEL-, que significa tamén "rocha". Nunca imos averiguar se foi ou non foi pero podemos conformarnos con que esta orixe nos emparenta con Malpica, Melón, Málaga ou Malagón, que segundo parece teñen que ver co mesmo.

Xa por último, outra serie de nomes refírense á presencia da auga, ben corrente, ben estancada ou empozando as terras de cultivo. Tendo dous regatos a ambos lados do lugar e tantas fontes que baixan da Fraga, difícilmente habían faltar. A Lagoíña non precisa explicación, e moi pouca O Sorrego, que proceda da preposición latina SUB, "debaixo" e do céltico *RECU, "zanxa ou regato". A Bouciña e A Buceira están relacionadas coa palabra común e usual bouza, derivada talvez do céltico BALSA e que designa habitualmente un lugar encharcado ou lamacento, aínda que tamén, por extensión, pode nomear un terreo inculto e cheo de bosque ou matorral. Unha procedencia semellante ten A Barreira, derivado do prerromano *BARRO, "lama", se ben pode referirse tamén a un terreo onde abunda a arxila, da que en tempos a xente se servía para o forno ou a tella, e incluso a un sitio escarpado ou un barranco. De orixe máis escura é A Fampena, se ben nos inclinamos a opinar que oculta unha antiga e transformada "fonte da pena": a única maneira de comprobalo sería averiguar se queda alí tal fonte ou memoria dela.

E aquí rematamos a nosa longa viaxe pola toponimia de Berducedo. Algúns topónimos quedaron atrás por descoido, outros como Río do Arroás, Escobar, Paramentes, As Pajonas, etc., porque sinceiramente non sabemos acertar coa súa procedencia. En moitos casos, o significado que lle atribuímos é o correcto; noutros, simplemente posible. Nalgúns, nunca se chegará a saber con certeza, porque moitos deses nomes veñen de miles de anos atràs e ningún está en condicións de ir ata tan lonxe.

Pero ao cabo o importante é que se conserven. Moitos deles están en perigo de desaparición, simplemente porque a memoria pasa de pais a fillos ou senón convértese en esquecemento. Cando décadas atrás a xente vivía atenta á terra e aos seus traballos, transmitir os nomes de leiras e montes, a súa situación, os lindes, etc., tiña unha grande importancia; hoxe en día, por desgracia, cada vez ten menos. Esperamos tan sequera que os nomes que aquí apuntamos nunca cheguen a perderrse, porque son o mellor diccionario do noso idioma, o máis rico e o máis popular.

X.M. Millán

Nomes de pedra

 
s formacións graníticas que se poden observar nos curutos dos nosos montes pelados.

Non hai dúbida de que este elemento pétreo chamou a atención dos nosos antepasados desde hai milleiros de anos e deixou a sua pegada na toponímia. É frecuente o procedemento de nomear e clasificar o espácio resaltando algunhas das características da paisaxe que o faga distinguíbel, e no noso caso algúns nomes de lugar singulares teñen que ver coa pedra.

Xa o próprio nome da nosa comarca, O Morrazo, que tan enigmático parece e para o que se teñen buscado múltiples etimoloxías populares, (relacionandoo, por exemplo, con "morro, fociño" atendendo á forma saliente da península), deriva en realidade dunha antiquísima raíz preindoeuropea, con máis de catro mil anos de antigüidade, "MOR-/MORR-" que tiña a significación de "pedra, monte pedroso", a mesma que encontramos nas palabras morrillo (grava, pdera miúda), morea (montón), morrena (residuos minerais arrastrados por un glaciar), etc. Esta voz e moi frecuente en toda a toponímia da Europa occidental, e así encontrámo-la, por exemplo, no nome da península bretona de Morbiahn, ou na andaluza de Sierra Morena, que nada ten que ver con que se torrase ao sol.

A raíz "MOR" dá lugar tamén aos topónimos que o imaxinário popular ten relacionado cos mouros: en Moaña temos, como mínimo, A Moureira, Mouro, a Punta do Mouro, e a Poza da Moura, Aínda que dá mágoa cuestionar as fermosas lendas que criou o povo para relaciona-las cos míticos habitantes do subsolo, a sua orixe é moito máis prosaica: nalgúns casos proveñen dun antropónimo MAURUM que designaría a un antigo posuidor do lugar, e as máis das veces refírense á existéncia dalgunha rocha que por calquer razón chamou a atención dos nosos antepasados.

Canto á orixe do topónimo Moaña, tamén ten que ver cos penedos. En concreto, cabería pensar nun étimo "MOLANEAM", (terreo pedregoso), derivado do latín MOLAM que designaba unha pedra plana e por extensión calquera tipo de pedra. A palabra pervive no léxico para nomear as moas da boca, do muíño ou do canastro e na nosa zona contraíu-se na forma mó. Moaña é un topónimo único en toda Galiza, pero non así A Moa (nós temos unha Punta da Moa en Palmás), habitual como nome de montes e outeiros, nen Mós, coa mesma orixe e que designa un concello perto do Porriño.

Seguramente menos cribel, pero máis curiosa e igualmente certa, é a orixe do topónimo Paralaia, un dos montes que domina todo o val de Moaña. Este é un nome composto, formado por duas raíces referidas ao mesmo elemento, a enorme formación pétrea que coroa o monte e o individualiza. Por unha parte temos a palabra céltica "LAGENA" tan frecuente na Galiza en nomes como Laxe, Laxido, Lás, Laia, Laias, etc. Este debeu ser o nome antigo do lugar, hai máis de dous mil anos, pero cando pola evolución da palabra perdeu a noción do que significaba (pedra plana), botou man da correspondente palabra latina para acompaña-la, PETRAM, que deu lugar á primeira parte do topónimo. Derivados de PETRAM temos vários na nosa zona, tales como O Padrón (Tirán), A Pedreira (Tirán) ou O Pedroso (Sabaceda). A forma Para- (derivada de PETRAM) aparece tamén a cotío na toponímia galega: por exemplo en Paradanta (pedra da anta) ou Parafita (pedra fincada). Así pois, se alguén se lle ocorre dicir "a pedra da Paralaia" está dicindo en tres linguas, galego, latín e celta, "a pedra da pedra da pedra". Sen dúbida, o seu tamaño ben o merece.

Neste percorrido polos topónimos pétreos do concello de Moaña, acabamos polo máis transparente, O Con, tamén de orixe preindoeuropea e que adoita designar, tamén na linguaxe comun, un penedo á par da auga. Esta é cousa sabida, pero talvez non o é tanto que hai outros topónimos, sobre todo referidos a lugares pequenos, relacionados coa raíz "CON-/CA-/CANT-, "pedra, rocha", como O Consiño, O Cantiño, A Canteira, O Canto, etc.

Como vedes, moitas son e aquí só citamos as máis importantes. Aínda quedan moitas pedras por encontrar para que nos mostren coma un tesouro a sua história.

X.M. Millán

Importancia del sector costero entre Cangas de Morrazo y Moaña desde el punto de vista geológico, por Gloria Gallastegui Suárez






En la margen norte de la Ría de Vigo, el sector costero situado entre las localidades de Cangas de Morrazo y Moaña constituye una zona de gran interés geológico y más concretamente petrológico. En esta zona afloran una serie de rocas ígneas plutónicas de naturaleza ácida y color claro (granodioritas y granitos) y otras de naturaleza básica, de color verde oscuro a veces casi negro (gabros, cuarzodioritas y tonalitas) que ofrecen un magnífico ejemplo de lo que en la literatura geológica se denomina "mezcla de magmas".


Los procesos de "mezcla de magmas" de diferente naturaleza en rocas plutónicas y volcánicas han sido objeto de intensos estudios, sobre todo en los últimos 20 años, por diversos científicos, algunos de renombre internacional, con el fin de demostrar el papel fundamental que estos procesos juegan en la formación de uno de los tipos de magmas (magmas calcoalcalinos) más abundantes en la naturaleza.


Una de las manifestaciones más importantes para reconocer la existencia de procesos de mezclas magmáticas y proceder a su estudio es la presencia de rocas de naturaleza híbrida y más aun el desarrollo de acumulaciones de enclaves microgranudos - rocas de color oscuro y composición básica, generalmente de pequeño tamaño y formas redondeadas, englobadas en rocas de composición más ácida de color claro-- que en la literatura geológica anglosajona se denominan "swarm".






Entre Cangas de Morrazo y Moaña aparecen varias acumulaciones de enclaves microgranudos englobados en rocas ácidas (granodioritas y granitos), que GALLASTEGUI (1983) denomina "pasillos de enclaves", de los cuales el de mayor tamaño e interés es el que se encuentra en la Punta Niño do Corvo. Su estudio ha sido el objeto de su Tesis de Licenciatura, realizada en la Universidad de Oviedo, y de cuatro trabajos publicados en revistas científicas nacionales (ver relación bibliográfica). Además este afloramiento ha sido visitado por numerosos científicos en dos congresos de carácter internacional para cuyo fin se realizó unha guía geológica editada por la Universidad de Oviedo.:


-"IX Reunión de Geología del Oeste Peninsular". Organizado por el Departamento de Petrología y Geoquímica de la Facultad de Geología de la Universidad de Oviedo y el Museu e Laboratorio Mineralogico e Geologico da Facultade de Ciencias da Universidade de Porto (Portugal) y celebrado en Porto en el año 1985.


-"Excursión Annuelle des Granitologues" Organizado por el Departamento de Petrología y Geoquímica de la Facultad de Geología de la Universidad de Oviedo y celebrado en las Rías Bajas Gallegas en el año 1985.


A raíz de su conocimiento, tanto por los trabajos publicados como por las visitas realizadas en los congresos anteriores, los pasillos de enclaves de Cangas de Morrazo-Moaña han sido tomados como referencia y ejemplo por otros autores, por lo que aparecen ampliamente citados en numerosas revistas científicas, algunas de ellas de relevancia internacional. Asimismo este sector aparece expresamente citado en el libro del profesor PITCHER, en el capítulo dedicado a procesos de mezclas de magmas (página 130):


PITCHER, W.S. (1993). The Nature and Origin of Granite. Blackie Acad. And Prof. Ed., London, 321 pp.


Las rocas que afloran entre las localidades de Cangas de Morrazo-Moaña, pertenecen a un gran cuerpo alargado de granodioritas que recorren en dirección N-S el occidente de Galicia (desde Baio, en la provincia de A Coruña, hasta casi la frontera con Portugal) y cuyo estudio ha constituido la Tesis Doctoral de GALLASTEGUI (1993) realizada en la Universidad de Oviedo (ver bibliografía).


Asociadas a este cuerpo granodiorítico aparecen además numerosos afloramientos de rocas de composición básica o intermedia (color verde o gris oscuro, a veces casi negras) de las cuales, las localizadas entre Cangas de Morrazo y Moaña asociadas a los "Pasillos de enclaves", constituyen uno de los mejores ejemplos para su estudio y observación dada la calidad de afloramiento que proporciona la zona de costa.




Uno de los aspectos a destacar de estas rocas es su naturaleza híbrida que, como habíamos dicho anteriormente es, junto con la presencia de acumulaciones de enclaves, uno de los criterios que permiten determinar la existencia de mezclas magmáticas. Pero más aun es que el estudio de estas rocas ha permitido caracterizarlas como Vaugneritas (GALLASTEGUI, 1986,1993); término utilizado en la literatura geológica para denominar a una serie de rocas que presentan una composición química particular lo que provoca que no se ajusen a las clasificaciones químico-mineralógicas de las rocas plutónicas normales.


Por su naturaleza tan específica este tipo de rocas han suscitado un gran interés para los petrólogos existiendo varias hipótesis para su formación y, a pesar de los numerosos estudios realizados sobre vaugneritas, aún en la actualidad se discute el origen y evolución de los magmas de los que proceden.


Las vaugneritas han sido ampliamente citadas en el oeste y centro de Europa asociadas a granitoides hercínicos, especialmente en el Macizo Central Francés (PALM, 1957 ; PETERLONGO, 1960 , DIDIER, 1964 ; LAMEYRE, 1966 ; WEISBROD, 1970 ; COUTURIÉ, 1977 ; MICHON, 1979 ; SABATIER, 1980, 1984), Alpes occidentales (MICHEL y BUFFIERE, 1963), Vosgos (CAMBOLY, 1966 ; GAGNY, 1978 ; ANDRÉ, 1981, 1983) y Córcega (SABATIER, 1991).


En la Península Ibérica las referencias a este tipo de rocas son escasas, limitándose a las descritas en Finisterre (GIL IBARGUCHI, 1980, 1981), Zamora (GARCÍA DE LOS RIOS, 1981), Portugal (Fafe) (ANDRADE et al., 1985) y Baio-Vigo (GALLASTEGUI, 1983, 1986). Como ya habíamos comentado anteriormente, de las vaugneritas asociadas a la granodiorita de Baio-Vigo, unas de las de mayor interés, por la calidad y extensión de afloramiento y estado fresco de las rocas, son las localizadas entre Cangas de Morrazo y Moaña, lo que unido a su asociación con los espectaculares "pasillos de enclaves" hacen de este sector un punto singular de incalculable valor geológico y más concretamente petrológico.


Gloria Gallastegui Suárez Doctora en Geología.







Trabajos específicos sobre la zona entre Cangas de Morrazo y Moaña.


CORRETGE, L.G.; CUESTA, A.; GALLASTEGUI, G. y SUÁREZ, O. (1985). "Rocas graníticas de las Rías Bajas (Galicia, NO de España)". Servicio de publicaciones. Univ. de Oviedo 30 pp. Libro Guía de Excursiones de los Congresos Internacionales-. "IX Reunión de Geología del O Peninsular" y "Excursión Annuelle des Granitologues".


CORRETGE, L.G.; GALLASTEGUI, G. y CUESTA, A. (1983). "Características Geoquímicas de los Enclaves en las Granodioritas de Cangas de Morrazo-Moaña (Prov. de Pontevedra)". Stvdia Geol., 18, 307-32 1. CORRETGE, L.G.; GALLASTEGUI, G. y CUESTA, A. (1984). "Reología y Aspectos Físicos de Transporte de Magma en el Pasillo de Enclaves de Cangas de Morrazo-Moaña (Prov. de Pontevedra)". Trab. Geol. Univ. Oviedo, 14,17-26.


GALLASTEGUI, G. (1983). "Los enclaves de las rocas graníticas de Cangas de Morrazo (Pontevedra)". Tesis de Licenciatura. Univ. de Oviedo. 138 pp.


GALLASTEGUI, G. (1986). "Caracterización Petrológica y Geoquímica del macizo de Bayo-Vígo". En el proyecto del IGME: "Estudio y caracterización petrológica y geoquímica de las rocas graníticas de la zona suroccidental de Galicia". Fondo Documental del IGME. 140 pp.


GALLASTEGUI, G. (1992). "Aspectos cartográficos y estructurales del sector meridional del macizo granodiorítico de Bayo-Vigo (Prov. de Pontevedra)". Lab. Xeol. Laxe, pp. 3-5. XIV Reunión de Xeoloxía e Mineria do NO Peninsular


GALLASTEGUI, G. (1993). "Petrología del macizo gran odiorítico de Bayo-Vigo (Provincia de Pontevedra, España)". Tesis Doctoral. Univ, de Oviedo. 363 pp,


GALLASTEGUI, G.; CORRETGE, L.G. y CUESTA, A. (1983). "Aspectos petroestructurales del Pasillo de Enclaves Básicos de Cangas de Morrazo-Moaña (Prov. de Pontevedra)". Stvdia Geol., 18,13-26.


GALLASTEGUI,G.; CORRETGE, L.G. y CUESTA, A. (1984). "Petrografía y Aspectos Químicos de los Enclaves Microgranudos de Cangas de Morrazo-Moaña (Prov. de Pontevedra)". Cuad. Lab. Xeol. Laxe, 7,55-85.


Artigo solicitado á doctora Gallastegui polo colectivo ecoloxista Luita Verde e cedido amablemente para ser publicado nesta web