jueves, 24 de enero de 2013

A festa de San Xoán, por Xosé C. Villaverde Román






A noite de San Xoán é hoxe unha das festas máis ricas en lendas, supersticións e costumes que acocha o noso folclore, a nosa cultura. Antes de ser cristianízada, era unha relixión popular na que os espíritus do mal actuaban na escuridade con obxectivos malévolos na percura dalgunha victima. Pretender sabe-la oríxe desta liturxia sería perderse nos estadios máis ancestrais da vida mesma. Quizáis poderíase remontar ás civilizacións prehistóricas e sobre todo dende que o home se decata do movemento de translación ó redor do sol que anualmente recorre o noso planeta. Dita observacián puido ser consolidada cando a humanidade logrou "domesticar" o lume. 0 dia no que o sol atinxe o maior tempo de esplendor dase o 21 de xuño , fenômeno natural coñecido como "solsticio vernal ou de verán". A partir de entón, o tempo da claridade solar vai diminuindo paseniñamente ate o solsticio "hienal ou invernal" no día de San Silvestre. De seguido, a luz diurna vai "increscendo" ata repeti-lo ciclo . 

 O ANIMISMO.- 

 De non perderse unha grande parte da tradición, os elementos esotéricos utilizados para transmiti-las propiedades, atribuidas ós espíritus desta relixión, serían imnumerables. De tódolos xeitos, habería que agrupalos, ben por unha casuística común ou dentro dunha simboloxía moi significativa. Destes, os principáis serían: 

 A AUGA.- 

 Elemento de gran limpeza que segundo o seu estado pódenos liberar das enfermidades cutáneas (orballos); dos malos espíritus (auga bendita), e incluso posue poderes fecundativos (auga mariña). Só hai un tipo de auga refuxada e que o saber popular soubo refranar perfectamente ó dicir: "A chuva de San Xoán, tolle o viño e non colle pan". 

 O LUME.- 

 E outro dos elementos purificadores que queima as impurezas e as malas herbas. 0 resplandor das labaradas no seo da noite, descobre os diaños ocultos na escuridade. A calor desprendida das lumaradas semella recualos ate facelos fuxir. 

 AS HERBAS.- 

 Popularmente ben coñecidas polas súas propiedades curativas, mediciñais, purgativas e mesmamente perigosas. A ciencia popular soubo identificar moi ben aquelas nas que as divinídades transmitían os atributos milagreiros, otorgándolle a cada pranta ou herba unha finalidade concreta e diferente. Hoxe as investigacións no laboratorio relegaron o uso das prantas ó consumo de productos dietécticos; pero será a propia investigación quen logrará, nun futuro non moi lonxano, o verdadeiro valor centífico e medicinal das mesmas. 

OS PENEDOS, ENCRUCILLADAS, LAGOAS, CASTROS E OUTEIROS.- 

Non son máis que lugares de culto, que a cristianización transformou en altares e cruceiros. Nestes sítios manífestábanse fisicamente os mutados en fadas, bruxas, diaños, cobras, santa compaha etc. etc. Aparecian en días tan sínalados como o San Xoán ou Noiteboa para face-los conxuros e feitizos. 0 mortal que conseguira miralos arriscábase a todo. Desde enriquecerse, na maioria dos casos, de acadar co desfeitizo, ata desaparecer ou morrer se non o lograba. 

 A ETNOGRAFIA LOCAL. 

0 descoñecemento, nas culturas pasadas, da mecánica do sistema solar, fixo imaxinar unha mitoloxía "anímica" para propio convencemento. Nela, as divinidades expresaban a súa vontade por medo de seres e accidentes xeográficos, tales como animais,fontes, lagoas, árbores, penedos, outeiros etc. Restos desa creación animada ainda peduran entre nós e pódense atopar nas festas, supersticións, lendas, contos e demáis folclore. Sen embargo, estes vestixios perderon toda a connotación ancestral, e os máxicos poderes de fecundación, sexuais, curativos e espirituais fican relegados a escasos sectores do pobo. 

Moaña conta cunha riqueza de lendas que falan de mouras, vellas ou fadas que saen na noite de San Xoán ás beiras das pozas e rios. Pousan enriba dos penedos ou perto das ermidas. 

Mentres esperan a alguén que poda desencantalas alisan os longos cabelos dourados cun pente de ouro. Estes míticos persoaxes adoitaban relucir mantas cheas de ouro, moedas e xoias ben espalladas a fin de seren asolladas coa chegada do mencer. Hai etnógrafos que coidan ver nestas lendas certos atributos relacionados coa inmortalidade ou mesmamente coa resurreción. Lendas con estas propiedades téñense recollido nos lugares de A Meixoada, Os Remedios, Caiagua, Poza da Moura, Gagán e Paralaia. 

 Hai outras que falan de desfeitizos : aquel que lograra desencantar a unha moura xeralmente sería gratificado con importantes cantidades de ouro. Estas connotacións de deusa "Fortuna" podían aparecer en diferentes formas, tales como: Coller a galiña dos pitos de ouro, en Couso (Meira); atopar o tesouro que gardaban as fadas na Torre de Meira ; ou mirar un piñeiro convertido en ouro no Torreiro de Brouilón. 

Ademáis destes legados orais, cabe suliñar un referenciadó no monte de Os Remedios que está directamente vencellado á noite que nos ocupa, e di así: "Cando aparece a cobra na noite de San Xoán, deseguido saen as bruxas que brincan ó redor da ermida, para desaparecer coa chegada do mencer". Evidénciase neste relato todo un aquelarre coa única variante de sustitui-lo macho cabrón pola cobra. Lembrar que a serpe é un animal telúrico, enteiramente ligado à muller e todo o feminino: sensualidade, fertilidade etc. Goza da peculiar dualidade de poder ser un becho tanto beneficioso como perigoso. 

CARREXA-LA BROZA.- 

A preparación da fogueira faise con antelación de varios días e ás veces ata un mes. Realmente a animosidade empeza cos primeiros dias calurosos do maio "tolo" e é cando os máis cativos desprazanse ós montes, carreiros, tomadas, beiradas e testeiras das veigas. Van provistos de cordas, fouces, gallas e outros úteis para roza-las silveiras,toxos, herbas e, cortar leña de ponlas e arbustos. A broza amontóase enriba dos ramalios de castiñeiros, alcolitos ou xestas previamente cortadas. Cando se xunta un bo feixe, parte dos rapaces e rapazas fan a viaxe acarrexando a broza ó lugar onde se fará a fogueira. Mentres uns portaban por adiante facendo firme nas cordas e troncos outros, coas gallas, axudaban por atrás. Máis que empurrar, impedían que a maleza se ciscara. En certos lugares de Meira, chegou a darse a peculiaridade de preferir transporta-la leña en chalanas desde o Cocho, antes de rozalas nas Raiñas, por medo ós gardiáns. A medida que se achegaban as vísperas, entraban en xogo a mocedade e mailos maiores. A estas alturas a broza acumulada requeria unha vixianza estricta por temor a que os rivais doutras fogueiras lle prenderan lume antes do dia sinalado. Sen dúbida era unha reminiscencia das rivalidades tribais. !E probe daquel que cacharan intentando prenderlle lume!. ¡Menuda tunda levaba! 

 A FOGUEIRA.- 

 A fogueira de San Xoán, e por extensión a de San Pedro, costume esta última cáseque extinguida, simbolizan o astro solar. Os curros de nonos e nonas cantando e choutando à seu redor, semellan unha inmolación. 

En Moaña o último día era obrigatorio carrexar loureiro para enterralo, afincalo e ir estribándolle a broza por todas partes . Logo de quedar firme pendurábanselle cartuchos de papel cheos de xofre. A hora de prenderlle lume era todo un ritual. Nunha pequena fogueira a parte concéntranse tódolos rapaces que traballaron. Dictan normas xerarquizadas chegando incluso a acaloradas discusións para elixir o "xefe" . Unhas veces era escollido por méritos de participación, e as máis porque era un verdadeiro líder. Chegado o momento prendían os fachos e o "xefe" era o primeiro en lle plantar, logo, o resto da rapazada secundao respectando a escala xerárquica e outras veces facíanno de forma desordeada. Cando o lume toma corpo os loureiros comezan a fumegar e a soar no ar un agradable e continuo desacorde de estralazos, como se procuraran facer fuxi-los seres agoreiros. As labaradas alcanzan e queiman os cartuchos de xofre deixando cair raioliñas de múltiples cores.!Qué espectáculo!. Nenos e nenas, mozos e mozas, cantaban e brincaban o redor bébedos pola delicia do resplandor da fogueira e desafiando a calor que dela se despedia, e que fai recuar aos maiores. Había quen se sentaba a carón da fogueira para formular un desexo. 

A medida que o lume da cacharela vai minguando, avívase con broza da reservada. No caso de ser moita, sempre se deixaba algunha para a de San Pedro. Actualmente o loureiro é sustituido por un pau alto ó que se lle pendura un moneco e vaise a pedir polas casas leña, móveis vellos, caixas de frutas e cartos para gasolina e petardos. A madeira recollida apíñase ó pau como si fora un palleiro. Xa esmorecida a fogueira, os valentes tentaban cruza-los braseiros en carreiras, chimpos, ou utilizando os taboleiros para non qeimarse. Antigamente facíase o mesmo, pero co propósito de cura-las aireadas, fuxi-las bruxas, saca-lo diaño do corpo, curar mal de ollo e como se dicía "Sálvame lume de San xoan, para que non me trabe cadela nin can".Tamén había quen queimaba unha peza de roupa persoal para evitar que non fora poseída pola bruxas. Hoxe, o salta-lo braseiro non deixa de ser un acto de valentia e temeridade. Xeralmente estas normas estaban arraigadas en expresións espirituais e curativas. Tampouco é descartable darlle algún contido gastrónomico. Non se esquenza que estamos na época da recolleita da pataca e había quen as botaba, sen pelar, nun recuncho da fogueira. Sen deixarse queimar, os cachelos comíanse quentes. E tampouco debe esquecerse o refrán popular que di "Polo San Xoán a sardiña pinga no pan", de millo por suposto, e se ían acompañadas dunhas fechas do viñoo de a rente a parede, !mellor que mellor.! Logo os cantos, bailes, pandeiretas, gaitas e acordeóns. A festa estaba servida. Agora estendeuse o senso gastronómico e é fácil contemplar ós veciños asar mexilóns, chinchos, sardiñas, chourizos, e inclusive facer unha churrascada. Para rematar unha queimda. 


 AS BROMAS.- 

 A medida que a fogueira se vai extinguindo, a mocedade forma pandillas que saen a "atracar as calles, para que non pase naide". Recorren barrios e parroquias entre cantos e berros acompañados polo ruido de tarteiras vellas e outros cacharros. 0 propio da noite era "andar ás cancelas". Pero tampouco quedaban atrás os carros, xugos, chalanas, arados, e mesmamente se metían co gando recollido na corte. Pola maña seguinte era doado ir à adro da parroquia a busca-la cancela que faltaba do seu sitio. Non obstante, había gracias con máis retranca e de morbo sospeitoso, que en nada lle gostaban a aqueles veciños que entre sí non se levaban ben. Pois xa ten acontecido en Meira de lle troca-los burros das cortes durante a noite. ¿Quén non ten mirado no ríos de Meira, Puntillón ou Fontecán as chalanas atravesadas para non deixar lavar, atravesar paus nas carreteras, nos camiños. Os portalóns do Portal do Almacén aparecían case tódolos anos no río da Martinga, cambiar as placas do veterinario polas dos médicos e practicantes, colocar carteis con títulos de películas alusivas a persoaxes populares ou a entidades locais, cagarlle nos cachos das mozas, petar nas portas, intercambia- los portais dos noivos que ían casar, esconde-las macetas, ir á froita madura deste tempo como as ameixas, nísperos e peras de San Xoan, e un sinfin de falcatruadas máis. Esa noite todo estaba perdoado e isto xa ven de moi atrás, pois consideran os etnógrafos que se facía como un ritual dos ataques do mal para fomentar o caos e o desorde. Hoxe en día, hai bromas que se escapan do senso lúdico e humorístico e tórnanse en gamberradas de mal gusto, perigosas e costosas que poden provocar accidentes, incendios e ata causar mortes a animais maltratados. Quizais falle algo de imaxinación como cando amarraban un burro á cadea do campanario e lle puñan as hortalizas fora do seu alcance para que ó intentar comelas fixera repica-las campás durante toda a noite. 


 OS BAÑOS.-

 Farto é sabido da importancia da auga no aseo e limpeza persoal, como xa quedou refrexado no capitulo do animismo. Pois ben, nesta lúa nova estaban moi difundidos os baños a partir das doce da noite na auga do mar que, ademáis de "purgar", ten propiedades preventivas (rica en iodo) e está impregnada por un senso libidoso de especial influencia nas parellas de noivos, quenes, ceremoniosamente, acochaban o seu anónimo amorío na escuridade nocturnal coa complicidade do leve luar. Non é descartable que os vínculos sexuais incidiran na crencia de que certas ondas do mar teñan propiedades fecundativas. Outro dos métodos moañeses para cumplir un desexo era saltar doce maretas ás doce da noite. Costume moi respetada polas mulleres estériles. Por outra parte, téñense recollido testemuñas referidas a mulleres que para purificar o sangue tirábanse ispidas, a volear, sobre comareiros humedecidos polo rocio da noite. Hai crencias de que o orballo sanxoaneiro serve para preservar da polilia a roupa de inverno, sempre que se pasara previamente polas herbas húmidas. 


 AS HERBAS E OS CACHOS. 

 As tradicións populares non asumidas polo cristianismo foron combatidas por Martiño Dumiense, obispo de Braga no s. VI, máis non puido impedir que herdáramos costumes como a de ir a por auga emanada de sete fontes para face-lo cacho. 0 cacho consiste en recolier herbas e plantas de eficacia mediciñal e aromáticas, o seu agradable cheiro e repudiado polos espíritus maléficos. A tradición oral insiste en que o cacho sirve para quitarnos o demo do corpo, alonxa as bruxas e cura a envexa. Hai varias clases de herbas que se utilizan para isto, sendo as máis recoñecidas as seguintes: Tromentelo, folla de cana, choupo (ollo de prata), ruda, herba luisa, manzanilla, ortelán, mildrastes, fiunchos (anises), herba de san Xoán, espadaina, puenso, herba lemona, lirio, romeo, ourego, loureiro, allo, rosas, follas de nogueira con tres noces, fento rizado (peineta), herba do Carme, silveira, folla de figueira, folla de olmo, folla de laranxeira, malva-rosa, hortensia,folla de viña blanca e outras. Seleccionadas as herbas, amárranse nun feixe ou mollo e colócanse nunha tina, caldeiro ou palangana cheas de auga. Déixanse fora pola noite, segundo crencias cristianas, para que San Xoán os bendiga, pero iso non é óbice para colocar uns cardos ou silveiras enriba do cacho e así evitar que o demo cague nel. Tamén hai quen lle votaba chavos. Na parroquia de Domaio tamén se puñan nas fiestras, portas, tellados e chimeneas para impedi-la entrada das bruxas. Tradicións parecidas falan de colocar toxos nas portas, cruces de madeira ou pintadas de negro para rexeita-la Santa Compaña. Ó erguerse pda mañá, sácase un pouco de auga verde e de bo cheiro. Lávase a cara, pés ou todo corpo, purificando a pel, e a veces protexe das enfermidades pulmonares. A herba sécase durante varios dias ó sol para ser utilizada logo en múltiples remedios caseiros. Deses remedios seleccionamos a seguinte mostra ilustrativa: A ruda, herba luisa e manzanilla, contra os dores de barriga. A hortelán e mildrastes contra os picores das estrugas. As follas de nogueira con tres noces, cura as chagas do corpo. 0 romeo cocido con viño curaba as dores de gorxa, barriga e tamén as dores do gando, e sin o viño era boa para o reuma, nervos e resfriados. Loureiro e allo tríllanse para limpa-las aireadas e contra o reuma. Contra as aireadas tamén se usaba o fume das hebas do cacho. A herba de San Xoán limpa a cara de grans. 0 tromentelo era bo antídoto para evitar a caída do pelo. Respecto a esta última, recolleuse na parroquia de Domaio a seguinte estrofa: "Dime rapaza bonita ¿Con que te lavas o pelo? Cunhas herbas do monte Qué fío chaman tromentelo!. 

 DITOS E REFRANS. 

Son frases feitas, en prosa ou verso, baseadas na observación dos fenômenos naturais e que a sabiduría humana proverbia, dun xeito categórico a filosofia popular. Os principais refráns sanxoaneiros recollidos din: - En san Xoán, as bruxas fuxirán. - Sálvame lume de san Xoán, para que non me trabe, nin cadela nin can. - Na fogueira de San Xoán, todos caen ó chan. - A noite de san Xoán, pasaralo ben, e o día seguinte, mal. - Na noite de san Xoán, non te deites ata a mañá. - No san Xoán, na palangana cagarán. - Se queres roubar un portal polo san Xoán, come moito e sobre todo pan. - Na noite de san Xoán rapaz, rouba portais si eres capaz. - En san Xoán, cardos dan. - No san Xoán, peras na man. - No san Xoán, as peras caen ó chan. - A auga de san Xoán, tolle o viño e non da pan. - No san Xoán, fouciña na man. - Os allos postos no san Xoán, son dentes de can. - Cebolas en san Xoán, cagallas de can. - Na noite de san Xoán, bebe viño e come pan. - Polo san Xoán, a sardiña pinga no pan. - 0 coeño polo san Xoán, e o pavo polo Nadal. - Quen auna (xexuna) polo san Xoán, é tolo ou non ten pan. - Mañás de san Xoán unhas corren e outras van. - En maio, déitome e caio. En san Xoán, déitome no chan. - Na noite de san Xoán, fai o que todos fan. - Polo san Xoán, as nove co día darán. - Polo san Xoán, a vella preguntará, cando virá o verán. - 0 dia de san Xoán, ó o día máis longo do verán. - Polo san Xoán, calquera burro gaña o pan. 


 FONTES CONSULTADAS: "Etnografia Galega," Xesús Taboada Chivite. Editorial Galaxia. "Os cubos astrais en Gaiicia" Femando Alonso Romero. Brigantium III. Museo Arqueolóxico de A Coruña. "San Xoán". Gran Enciclopedia Gallega. Silverio Cañada Editor. Arquivo da Agrupaci6n Cultural "NOS". Alumnos de Galego de 72 e 82 de EXB de Reibón. 

 Xosé C. Víllaverde Román. Xuño 1991 







"O entroido onte". Asociación Cultural Nós











O Calendario:

En moitos lugares de Galicia o Entroido viña precedido doutras festas semellantes que se celebraban en días sinalados como o Domingo Fraleiro ou Borralento, o Xoves de Compadres ou Comadres, etc. , pero en Moaña esta tradición xa se perdeu. Aquí os días máis importantes son o domingo, luns e martes, o Mércores de Cinza e o Domingo de Piñata. No primeiro domingo pola mañá os gaiteiros ían polos camiños e corredoiras tocando e anunciando a festa. As "madamas e galáns", xunto con moitos "curruvellos", dirixíanse ós "torreiros", que eran lugares preparados nas diversas parroquias para facer a festa. Eran veigas ou terreos axeitados para o baile nos que se facía un bo palco adornado de loureiros, buxos, laranxas bravas, frores, etc., no que tocaban os músicos ; bailábase axota, a muiñeira, a ribeirana, a mazurca... Na Feira, na Grela, no Pazo Redondo de Meira, no adro de San Bieito de Domaio e quizais noutros "torreiros", estes bailes alongábanse ata ben entrada a noite.

Os disfraces:

Comunmente o disfraz era roupa vella, moi vella, que se atopaba na casa xa fóra de uso. Tapábase a cara cun trapo ou careta, poñíanse uns zapatos vellos, un chaquetón con remendos e pantalóns de gran tamaño no caso dos homes. As mulleres podían levar unha saia vermella ou negra e vella, un pano na cabeza, unha chaqueta de la negra e un mantón. Moitas veces levaban un pau na man para defendérense ou para meterlles algo de medo ós rapaces. Estes eran os "Curruvellos". Os Curruvellos eran os personaxes que non podían faltar no entroido e dedicábanse, sós ou en compañía, a visitar os amigos ou coñecidos. Era moi importante que o curruvello non fose descuberto e para iso finxía a voz ou non falaba. Facía chistes, caía antipático e, mesmamente, era respetado. Pasado o entroido discutíase se tal curruvello era fulaniño ou menganiño e incluso se facían apostas.

Outros disfraces eran as Madamas e os Galáns que formaban as parellas de "Bonitos". Trátase dunha tradición que hoxe en día xa se perdeu e vestían uns disfraces moi elegantes. As madamas ían vestidas con varias enaguas e un vestido longo negro, con preciosos adornos, encaixes e volantes. Unha blusa branca con encaixes, puntillas e bordados, e un chal. Sobre as roupas era obrigado levar moitas xoias de ouro que ían pedindo ós veciños, pulseiras, colares, pendentes -canto máis grandes mellor-. Ben peiteadas cun moño na cabeza, lucían os seus encantos bailando cos seus galáns no torreiro, nun lugar reservado para eles. Os galáns ían cuns pantalóns brancos, camisa branca e chaleque negro con pequenos petos dos que penduraba a cadea dun reloxo antigo. Tamén levaban unha faixa azul ou vermella como complemento á "pajilla", un sombreiro de palla cunha cinta negra da que penduraban outras cintas de cores. Ademáis da súa elegancia, que certamente contrastaba coa vestimenta dos curruvellos, distinguíanse porque eran bos bailadores.

Outro disfraz que se facía a comezos de século era a "fera". Destas feras ou bestas coñécense algunhas variantes, unha semellábase á "Coca" de Redondela e outras podían ser vacas ou cabras. A primeria estaba feita cun armazón de varas de salgueiro arqueadas e recubertas con tea. A figura podía ter unha significación ben ancestral pola súa silueta "dinosauria" e simbolizaba o mal que no enterro da sardiña se queimaba ou destruía. A cabeza da fera estaba formada por dúas táboas cunha visagra a xeito de boca. Posiblemente, a fera era o animal que máis divertía ós rapaces que lle tiraban castañas secas ou noces á boca. A fera era portada por dous homes desde o seu interior. O que ía diante miraba pola boca, e como a tea que cobría ó animal chegaba ata o chan, non se lle miraban nin os pés.

Outro disfraz no que participaban dúas ou máis persoas consistía en que se metían debaixo dunha manta e un deles puña na testa unha cabeza de vaca feita de madeira, cunha boca moi grande que se abría e se pechaba. Os homes e mulleres que a miraban íanlle botando herba na boca e como é de supoñer, a vaca comíaa.

A xente tamén se divertía ben cando lle podía dar paus no lombo a un home que ía disfrazado de "cabra" salvaxe que daba berros. Segundo a lenda, tratábase da cabra da morte. O tal home cubríase cun caparazón de madeira, cunha manta e varios pelexos que simulaban ser unha cabra. Tamén levaba unha cabeza cunha boca moi grande pola que berraba e que podía abrir e pechar para asustar os máis pequenos. Os que non tiñan medo dábanlle paus no lombo.

Os xogos:

Un dos xogos que estaba máis estendido era a "Corrida do Galo" que se facía tamén con moitas variantes. En lugares coma Verducedo, no camiño preto da do "Roxo", atábase o galo a unha corda que atravesaba o camiño e os que querían participar no xogo tiñan que pagar unha "cuota" en diñeiro. Colocábanse a unha distancia determinada, uns quince pasos, e cos ollos vendados, como se fora "á pita cega", e un machete na man, ían achegándose a tentas para intentar ferir ó galo. Gañaba o galo para si o que conseguía ferilo no seu intento. O galo dábao algunha persoa da vecindade e "recaudaba" as cotas dos participantes. Podía suceder que acertasen os primeiros e entón non gañaba case nada. Mais tamén podía suceder que pasasen moitos sen acertar e entón gañaba cartos. O bo era que tanto o que gañaba coma o que o poñía, no caso de que houbese unha boa participación, facían unha caldeirada e invitaban a viño ós presentes no espectáculo. Outra variante é a corrida do galo que se fai en Vilaboa aínda hoxe e que tamén se facía na parroquia de Domaio. Nestes casos, enterrábase o galo no chan deixándolle a cabeza fóra. Ó redor, formando unha grande roda, colocábanse os "guardiáns", para impedir que o roubasen. Estes personaxes ían armados de paus que empregaban cando alguén collía o galo. Tamén se podían colocar nos camiños que rodeaban o lugar da festa para coller ó que fuxira co galo. Se o que rouba o galo consegue escapar dos gardiáns, quédase con el, pero se ninguén consegue roubalo, entón os gardiáns teñen dereito a comelo.

Quizais este sexa o xogo máis importante que se coñece e aínda se podería falar de máis variantes, como a de matalo alí no propio burato no que está enterrado coa cabeza fóra, a de colocalo na punta dun pau posto de pé ou atravesando a canle dun río. Nestes casos gañaba o galo o que conseguía chegar ata o galo sen caer ó chan ou ó río. O gravado que se reproduce data de mediados do século XIX, pero aínda se teñen noticias moito máis antigas, dos séculos XVI e XVII nos que se practicaba a "corrida do galo".

As comidas:

O xantar no entroido tiña un senso tan vello coma as grandes comilonas en honor ós deuses gregos e romanos. Téñase en conta que nos estamos a referir a principios de século, tempos nos que se pasaba moita fame. Tempos nos que se comían sardiñas salgadas un día, máis salgadas outro, afumadas, secas..., sempre sardiñas. Pois ben, o entroido tiña unha significación importante para "encher o buche". Nas casas as comidas eran a base de porco ; cacheira, orellas, chourizos, etc.; de postre comíase o bandullo, as filloas ou as chulas. As comparsas ían cantar as súas murgas ás casas fortes, ás tabernas, para comer pan de millo ou no mellor dos casos, pan de trigo. Por beber unha fecha de viño. Cando había sorte, ata lle poñían unha boa mesa con pan, anacos de porco e viño. ¡Aquilo si que era unha festa! O Casino Desde comezos do século existiu en Moaña

As comparsas:

Eran, sen dúbida, elementos importantísimos dentro da festa. Nos primeiros trinta e seis anos do século XX, houbo en Moaña moitísimas comparsas. Por non haber constancia escrita de todas elas, só se poden reflexar as máis significativas das recopiladas. Todas as comparsas tiñan o seu director e ás veces encargaban as músicas a compositores moañeses ou de Cangas como foi o caso deChaplín ou Tenreiro. Tamén tiñan o costume de nomearmadriña, normalmente á filla dunha casa forte, íanlle cantar á súa casa e ela correspondía cunha boa merenda en agradecemento á comparsa. Valgan estes exemplos das comparsas máis representativas e das que temos noticias:Os Cazadores, Os Labregos, Os Mariñeiros-Náufragos, Os Villanos, Los Duendes, Os Curiosos, Os Contrarrilleiros, Os Gatos, Os Reflectores, Os Verdadeiros Humoristas, Los Jóvenes Libertarios, Los Deportistas, A dos Apaches, Os Trovadores, Os Limpiabotas.

jueves, 3 de enero de 2013

Obras públicas e patrimonio: estudo arqueolóxico do corredor do Morrazo




O obxectivo principal desta publicación é o de contribuír á difusión dos resultados dos traballos arqueolóxicos realizados para correxir o impacto arqueolóxico xerado pola construción do Corredor do Morrazo e á divulgación dos avances que eles aportan para o mellor coñecemento da historia e prehistoria de Galicia, tanto entre o público especializado como entre a sociedade en xeral, comezando polas comunidades nas que se atopan os restos arqueolóxicos. A Península do Morrazo caracterízase por posuír un rico Patrimonio Arqueolóxico. Esta circunstancia implicou que, por precaución, e antes de comezar as obras, o 35% do trazado (aproximadamente 7 km dos 21 Km) estivesen cautelados pola Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, o que supuña que non se podía traballar neles antes do correspondente estudo e/ou actuación arqueolóxica. // Presentación do Proxecto (Felipe Criado) // Plantexamentos e Metodoloxía: Precedentes: a Avaliación do Impacto Arqueolóxico e as resolucións da Declaración de Impacto Ambiental (Elena Cabrejas et al.); Historial do proxecto (Felipe Criado et al.); A Corrección de Impacto (Xesús Amado Reino et al.); O Seguimento arqueolóxico (Elena Cabrejas et al.) // Os Resultados: as principais intervencións: Neolítico Inicial / Medio: O Regueiriño (Elena Lima Olivera); Neolítico Final: Montenegro (Camila Gianotti et al.); Calcolítico: Monte dos Remedios (Andrés Bonilla Rodríguez et al.); Neolítico Final / Idade do Bronce: Os Laguiños (Patricia Mañana Borrazás et al.); Idade do Bronce: Devesa de Abaixo – Os Torradoiros (Pablo Vázquez Liz); Petroglifos: Viveiro, Devesa do Rei e Gondarán (Yolanda Seoane Veiga et al.); Cultura Castrexa: Castro de Montealegre (Roberto Aboal et al.); Romanidade tardía: O Redolliño (Roberto Aboal et al.) // O Coñecemento: a significación de Morrazo na Prehistoria: O modelo de formación dun xacemento arqueolóxico (Felipe Criado et al.); De conxuntos materiais a poboados: patróns de asentamento en O Morrazo durante a Prehistoria Recente (Fidel Méndez Fernández et al.); Arte Rupestre na Península do Morrazo (Manuel Santos); Os territorios prehistóricos do entorno das Rías de Pontevedra e Vigo (Felipe Criado); A Cultura material dos xacementos de Montenegro, A Devesa de Abaixo e O Regueiriño. (Pilar Prieto Martínez et al.)





http://hdl.handle.net/10261/6217
http://digital.csic.es/bitstream/10261/6217/1/TAPA35.pdf

Economía e poboación rural na Galicia atlántica : a xurisdicción do Morrazo nos séculos XVII-XVIII / por Hilario Rodríguez Ferreiro





Por Hilario Rodríguez Ferreiro. Tese univ. Santiago 1982

Limiar
Hilario Rodríguez Ferreiro foi profesor de Historia no primeiro instituto de bacharelato de Cangas. Aproveitou este vencello profesional para abordar a análise da extensa Península do Morrazo, un territorio de 115 km2, con 11.456 habitantes em 1787 e unha elevada densidade de poboación de en torno a 100 habitantes/km2, no que só a modesta vila de Cangas podía considerarse como núcleo urbano. A cuestión era saber cantos eran e como vivían os nosos antepasados
Para levar adiante o seu traballo partiu dos seguintes principios:
1º A demografía (a poboación comentada en cifras) é o factor principal, o motor que explica o que acontece na sociedade e na economía. Así se entende -e tamén o comprenderon os editores- que se lle adique un tomo enteiro e máis outro para as gráficas e estatísticas que se converten nunha ferramenta imprescindible. 2º Na historia os feitos están sometidos a mudanzas co paso do tempo, de aí que o seu estudio abarcase dous séculos (XVII e XVIII), e, a veces, ata tres (XIX). 3º Fronte ós feitos singulares e irrepetibles (represalia inglesa en Domaio durante a Batalla de Rande), o verdadeiramente importante é a comunidade no seu conxunto, tódalas persoas que viviron naquel tempo, e non só dos máis poderosos (fidalgos, abades) ou coñecidos. Por iso en segundo termo aborda a sociedade e a economía
O resultado é unha obra monumental, como di o profesor Pérez García, non só polo seu tamaño e extensión, senon pola importancia que entraña para o coñecemento da historia de Galicia atlántica occidental durante a Idade Moderna ou Antigo Réxime
O traballo nútrese, a falta de documentación municipal, de tres fontes históricas principais:
1. Os libros parroquias, fundaentais para coñecer a demografía, aínda que utiliza a de Hío como parroquia-piloto para afondar nos aspectos máis intrincados, todas están aquí representadas (Domaio, Moaña...)
2. As de tipo fiscal: Censos (Floridablanca), padróns (Calle-Hita, 1708), catastros, sobre todo o Ensenada (1753), riquísimo en información demográfica, económica e social
3. Os protocolos notariais: grande descubrimento dos Annales franceses, difundidos a través de A. Eiras Roel: testamentos, inventarios de bens, compravendas, escrituras de foros, etc., un caixón de sastre onde pode aparecer de todo e onde todos -agás os moi probes- están representados. Pero como historiador rigoroso, somete ás fontes a unha crítica a fondo para descubrir se nos ocultan algo, terxiversando a realidade (por exemplo: que o Censo de Aranda da cifras inferiores ás reais, que os párrocos non consignaban as mortes de menores de 8 anos, párbulos, etc.)
A grandes trazos, ¿qué visión nos ofrece o Morrazo nos xa lonxanos séculos XVII e XVIII?
Dentro da precariedade na que se vivía naqueles tempos, a nosa península era un espacio privilexiado (isto xa ven desde a prehistoria), pero que estaba tocando o teito das súas posibilidades. É un dos primeiros lugares de Galicia en recibir o cultivo do millo (1630), quizais por vía marítima, quizás a través de Portugal. Multiplicaba a producción con respecto aos cereais tradicionais (centeo) e ó haber máis que comer, a poboación non paraba de crecer, era un mundo cheo de xente. Acaso por estar rodeado de mar , recibir a través del partidas de cereal panificable barato, ben pola súa alta producción interna, aquí as fames golpeaban con moita menos forza que noutros lugares de Galicia. E a esperanza de vida en 1630 era de 37 anos, cando a principios do século XX só era de 40. As suas terras eran altamente productivas gracias a prácticas como o policultivo intensivo, do minifundio, un bo rego e abonado (con cabana gandeira dependente do monte en man común). Os síntomas dese agotamento vense na emigración que é unha das saídas típicas do exceso de poboación (xa no século XVII e ata América) provocaba un desequilibio de sexos (70 homes por cada 100 mulleres) e isto traducíase en celibato definitivo feminino (20 % no século XVIII) na ilexitimidade, sendo moitos pais naturais señoritos fidalgos.
En 2005 a Deputación Provincial de Pontevedra editouna en tres volumes baixo o título: A xurisdicción do Morrazo (s. XVII-XVIII)


A Xurisdicción do Morrazo nos séculos XVI-XVIII. Hilario Rodríguez Ferreiro (síntese)

Cuestións principais
1,a) Aspectos físicos.
A península do Morrazo é un «horst» complexo, erosionado e basculando ó mar. A súa altura máxima, Faro de Domaio (634 m.) está ó leste. As comunicacións no sentido transversal seguen as liñas de fracturas no sentido meridiano. O clima por influencia do mar e augación do Golfo (de México) adquire unhas notas mediterráneas típicas, como un acentuado estiaxe en xullo e agosto. As seus solos son pouco profundos e de tipo «ranker», derivados da rocha nai granítica da que se formaron. En xeral, podemos sinalar que presenta aspectos positivos para o desenvolvemento da agricultura.No seu hábitat apréciase unha evolución. No s. XVII, os núcleos de poboación sitúanse no interior porque a costa resultaba perigosa, dende o XVIII o mar representa unha gran riqueza que atrae a poboación.
1,b)A demografía: análise lonxitudinal
Contrariamente ó que se viña aceptando, no século XVII amósase moi dinámico e nel a poboación case se duplica; pola contra, no XVIII o ritmo de crecemento modérase, aumentando máis ou menos nun 22%, sendo maior na primeira metade do século. No XIX a poboación medra un 63%, porcentaxe modesto comparado co dos países industrializados da Europa Atlántica, e, nos 70 anos do s. XX, volve duplicarse.
Os períodos críticos descubertos, son: a última década do XVII e a primeira do XVIII, de 1740 a 1754, de 1764 a 1780; no s. XIX débense á difusión epidémica da cólera, destaca a de 1854 e no XX os anos comprendidos entre 1930 e 1943.

1,c) A demografía: análise transversal
As vicisitudes e traxectoria dunha poboación veñen dadas pola súa natalidade e mortalidade.  A natalidade é froito da nupcialidade e fecundidade dos matrimonios.  A nupcialidade do Morrazo, nestes séculos, resulta baixa, dun 7 por mil, cun celibato ou solteiría definitivo feminino moi alto: 12,8% no XVII, do 22% no XVIII e do 16,5% no XIX. Esta elevada taxa de solteiría feminina inflúe nas altas porcentaxes de nacementos ilexítimos: 4,4% no XVII, 6% no XVIII e 7% no XIX, e na maior facilidade do home para contraer novas nupcias.
A fecundidade vén determinada pola idade dos contraentes no matrimonio, a duración da unión familiar, a frecuencia das segundas nupcias, a idade da fin da fecundidade da muller, e dos intervalos interxenésicos. A idade do casamento da muller, no Morrazo, convértese nun eficaz método de control da natalidade e de poboación. No século XVII a muller casa ós 25,1 anos, no XVIII ós 27,05 e no XIX ós 26,72 anos. A tendencia no XX é rebaixar a idade do matrimonio, a media  é de 25,06 anos.  Se nos séculos XVII e XVIII é a muller a que casa con máis idade, no XIX iguálanse ambos os sexos, e no XX o home casa con máis idade. A duración dos matrimonios é moi elevada comparada cos franceses. No Morrazo, a media é de 39 anos no XVII, 36 nos XVIII e XIX, mentres que en Francia é duns 20 anos. A frecuencia das segundas nupcias é dun 12,4% no XVII e XVIII, e baixa ó 9,2% no XIX. As oportunidades para os viúvos serán maiores no séculos XVII e XVIII (de 4 a 1), en tanto que no XIX a desproporción baixa de 2 a 1. A idade da muller no último parto aféctalle menos á fecundidade da familia que na idade de casamento por tratarse dunhas idades cuns índices de fecundidade moi baixas comparados coas que seguen entre os 20 e 30 anos. Esta idade de fin da fertilidade varía moi pouco ó longo destes séculos: 41,1 anos no XVI1, 40,5 no XVIII e 39,5 no XIX. Por estas idades non se pode falar da existencia de malthusianismo. Os intervalos interxenésicos (entre os distintos partos) resultan máis decisivos. Espácianse cada dous anos e medio cun alongamento nos postos último e penúltimo durante o XVII e XVIII, e no XIX baixan a 25-26 meses. O intervalo protoxenésico (entre o momento de contraer matrimonio e o primeiro parto) é de 16,4 meses no XVII e XVIII e baixa a 11,8 no período 1898-1917. Por termo medio, os intervalos son máis amplos no XVIII que no XVII e moi superiores ós do XIX, que veñen a reducir nuns 5 meses a concepción e nacemento de cada fino, o que explica a elevada natalidade a finais deste século e comezos do XX. En xeral, os períodos interxenésicos resultan amplos e débense á práctica estendida dunha lactancia prolongada, que volvía estéril, temporalmente, á muller, así como á emigración de homes casados (supoñía o 40% do total).

Todas estas circunstancias fan que os matrimonios do Morrazo presenten no XVII e XVIII unha fecundidade baixa. O número de fillos/matrimonio no XVII é de 5,25, para o XVIII de 4,71 e para o XIX de 5,03. A gráfica das taxas de fecundidade por idades é claramente convexa, amósase así unha ausencia de malthusianismo.  Por todo iso, non é de estrañar que as taxas de natalidade calculadas sexan moi baixas, inferiores ó 35 por mil. O crecemento da poboación do Morrazo non se debe á súa natalidade senón a súa «mortandade sorprendentemente benigna»A mortaldade dende o XVII ata finais do XIX a penas si cambia, diminuíndo só un 5%.  A mortaldade dos menores de 10 anos é dun 35% dos nacidos, variando moi pouco nestes séculos. Dos 10 ós 60 anos os riscos de mortaldade oscilan moi pouco, aumentan rapidamente a partir desta idade.  A esperanza de vida resulta moi elevada por mor desta baixa mortaldade, uns 37 anos. O espectacular desenvolvemento da poboación no XX débese á reducción drástica e rápida da mortaldade infantil, que descenderá á sexta parte.As crises de subsistencia terán uns efectos demográficos moderados, a morte non chegará a duplicarse, agás durante a cólera de 1854. Os nacementos diminúen en menos dun 25% e só os matrimonios descenden á metade. Estas crises deben considerarse como «larvadas». O papel das crises demográficas é o de restaurar o equilibrio rompido entre a poboación e os recursos alimentarios. Os efectos das crises están en consonancia co volume alcanzado pola poboación, o ritmo de crecemento anterior, reservas de alimentos dispoñibles, porcentaxe de terra útil de que dispuña, e súa situación favorable ou non para os intercambios con outras comarcas. Iso explica que ningunha crise afecte por igual a tódalas freguesías. Da xurisdicción do Morrazo, nin aínda as máis graves, e que as repercusións sexan distintas en cada parroquia.  Aquelas freguesías nas que a poboación aumentara máis, sufrirán tamén con máis severidade os efectos correctores da crise. Deste xeito a aparición da crise nunha freguesía é síntoma evidente de que a súa poboación tivo un aumento excesivo en relación coa súa producción económica, o que fai necesario a aparición da crise, que debe restaurar o equilibrio perdido entre a poboación e os recursos. O feito certo é que aquelas freguesías que máis crises e máis intensamente sufriron os efectos das crises de subsistencias son as que, dentro do Morrazo, presentan unha porcentaxe máis elevada de crecemento da súa poboación. O comportamento da poboación na crise é peculiar: Trata de paliar por todos os medios os efectos da crise tanto na sociedade coma na economía, para iso diminúe o número de casamentos dende o mesmo momento no que se aprecia a mala colleita, así como a concepción; e intensifica a emigración para atenuar a presión sobre os alimentos e evitar unha subida maior da mortaldade. A mortaldade crítica afecta sobre todo a cohorte que nace ese mesmo ano. A continuación faino sobre os párvulos.  Pode dicirse que adianta a morte dos elementos febles da sociedade, os que constitúen o sector inactivo ou improductivo da poboación. Os sectores que menos sofren os efectos da mortaldade, os de 20 a 40 anos, o activo é reproductor, o que permite unha recuperación rápida dos membros perdidos durante a crise.Na Galicia do Antigo Reino estudiada ata hoxe era frecuente unha lactancia prolongada, que duraba máis dun ano, e que provocaba o alongamento dos intervalos interxenéticos. Esta práctica común é corrente permitía unha alimentación completa e protectora do recen nacido, que reducía os riscos de mortaldade nos párvulos, e moderaba o crecemento da poboación nos períodos de bonanza. ó producirse unha crise de subsistencias aumentaba a mortaldade infantil e de párvulos, interrompíase a lactancia, a muller recobraba  a súa fertilidade e a concepción do novo fillo adiantábase nun ano por termo medio, reparando as perdas sufridas pola poboación durante a crise
Os mecanismos demográficos da Galicia Atlántica do Antigo Reino baséanse nunha natalidade e mortaldade baixas. Este comportamento presenta indubidables vantaxes económicas e sociais, xa que a morte, ademais das secuelas dorosas, arrastra consigo perdas económicas na alimentación, vestiario e coidados duns membros que van morrer antes de poder producir algo para a sociedade familiar. A unha sociedade élle máis rendible ter menos nacementos e que estes alcancen en maior proporción a idade adulta. O éxito da demografía galega está en que, se en Francia se necesitaba dous nenos para facer un home, aquí de cada tres nenos, dous lograban selo
A migración
É a válvula de escape da economía agropecuaria do Morrazo co complemento pesqueiro, insuficiente para alimentar a toda a súa poboación.  As súas características son:
É soamente masculina, composta nun 60% de solteiros e 40% de casadosEmpezaba ós 18 anos e chegaba ata os 40. Duraba 3 anos e acostumaba ser intermitente.Hai unha correlación clara entre as crises e a migración. Crece de 1690 a 1705, alcanza o seu apoxeo de 1740 a 1774, e despois descende.  De 1740-60 atópanse o 42% do total de defuncións e migrantes.A migración diríxese, o 60% a Andalucía; o 24% ás indias españolas; o 10% a Castela; o 1 % a Portugal e hai un 5% indeterminado, sen especificar o lugar de inmigración.A migración do Morrazo pódese avaliar en algo menos do 5% da poboación total.
A migración achega uns ingresos anuais importantes ó Morrazo (100.000 reás aproximadamente), que se van empregar na roturación de novas terras ou mellorar a área de cultivo existente.
1,d) A economía.
O Morrazo ten unha economía agropecuaria cun sector marítimo importante e unha estructura claramente autárquica. Sen embargo, non pode cualificarse esta agricultura como atrasada, senón como unha revolución agraria espontánea ou silencios.
A superficie productiva é moi pequena, o 25%, e a de cultivo representa o 13,6% do total.  A explotación media agraria familiar é duns 24 ferrados (1,25 hectáreas), a metade de terras de cultivo destinadas a producir gran e o resto de monte baixo xerador da materia prima para obter o esterco orgánico, que necesitan as terras de labradío. Esta distribución mantense, sexa cal for a categoría económica do seu titular, e denota o réxime autárquico da zona, onde cada familia é unha célula económica que intenta bastarse por si mesma. A explotación agraria foi diminuíndo dende principios do s. XVII, momento no que o papel do monte baixo era insignificante, ó ser substituído polo monte comunal aberto, de aproveitamento colectivo, e que permite a alimentación fácil do gando. A introducción do millo obriga a unha reordenación da explotación agraria: a superficie de labor diminúe, desaparece o barbeito, e o monte baixo cobra maior importancia por subministrar o esterco orgánico que permite garantir uns rendementos altos nas terra de labor.  Pásase dunha agricultura extensiva a outra intensiva baseada no millo que fai producir continuamente a terra que incrementará case o dobre o rendemento. A viña vai perdendo importancia, desprazada polos cereais sobre os que incide maior demanda polo aumento da poboación e a proliferación de novas explotacións agrarias familiares. Os beneficios derivados dos cultivos ó millo capitalizáronse nun incremento demográfico. Por iso predominan os pobres labregos, que viven no limiar da subsistencia, e só uns poucos campesiños ricos producen excedentes agrícolas que comercializaban
O minifundio. O Catastro (do Marqués de Ensenada) amosa unha enorme subdivisión da terra. As leiras teñen menos de 1 ferrado. Os veciños de Hío teñen un termo medio de 27 campos e, algo menos os de Bueu. Esta parcelación explícase polo sistema de herdanza, que dividía cada tipo de terra entre todos os fillos, pois había que ter as diferentes clases de terras para lograr os mellores rendementos.
As roteas. Sábese que a finais do XVII empréndese unha campaña de roteas do monte baixo polo aumento da súa cotización, e a transformación do monte aberto en pechado ou cercado. Os directos dominios apropiaranse do monte aberto, antes de uso comunal, e o aforarán a título individual ós veciños por parcelas. As roteas precisan grandes investimentos de capital e prodúcense de 1674 a 1694 e de 1769 a 1789.  Co tempo estas terras marxinais van cobrando maior importancia
1,d,1) Civilización agraria
Os cambios producidos nos útiles agrícolas nos dous séculos son mínimos. As transformacións máis importantes danse nos sistemas de cultivo e introducción de novas especies. A propagación, difusión e arraigo do millo, xunto co establecemento de novas rotacións de cultivo, constitúe o fenómeno máis importante da historia rural galega nestes dous séculos.
A mediados do XVIII, nas roteas, predominan o millo, case sempre cabeza dos regos das menores terras, mentres que o centeo vese desprazado e marxinado ás terras de peor calidade. As rotacións acostumaban ser cada tres anos con alternancias frecuentes de millo-pasto e que, nalgún ano, convertíase en liño-millo, ou feixóns-millo. O millo seméntase na primavera e recóllese en outubro. Unha vez retirado do campo é substituído polo pasto, cebada ou ferraña, que se sementa para forraxe. No campo, de outono á primavera estará ocupado polo pasto, produce comida para o gando e protexe o campo da erosión das chuvias abundantes desas estacións. Se se cultivan cereais de inverno (centeo-trigo) as variantes poder ser: a) Deixar o campo a barbeito verde, b) Sementar millo de ciclo corto, c) Sementar un campo intercalar que enlazaría co millo. A rotea é a la que impera aínda hoxe en día. Así a terra produce ininterrompidamente.
Outros aspectos que amosan o progreso desta agricultura son: o regadío, que se fai necesario polo forte estiaxe de xullo e agosto. Regúlanse as horas de rego, as canles de regadío etc. dun xeito organizado. A súa importancia queda reflectida nos múltiples preitos ós que da lugar. O estercado é trienal e está presente xa no XVII, como poñen de manifesto os contratos de arrendamento. O argazo -esterco do mar-, cunchas, etc. eran coñecidos perfectamente e axudan a combater a acidez do chan. Empréganse un 17 carros de esterco por ano e Ha., algo inferior ó empregado na Lanzada.
Os cultivos. Antes da aparición do millo, a situación do campo do Morrazo no XVI repartíase así: o 51,3% centeo, 39,3% millo miúdo (mijo en castelán), 5,8% trigo e 3,5% de orxo/cebada.  A nova máis antiga que temos da presencia do millo no Morrazo é de 1618.  Son os inventarias que amosan a gran rapidez de propagación do millo polas terras da Galicia Atlántica e a súa penetración cara ó interior polos vales fluviais. Ben adaptado ó clima oceánico, desenvólvese perfectamente na Galicia litoral. A súa difusión faise a custa dos restantes grans, pero sobre todo despraza o millo miúdo, ó que lle quitará o nome e expulsará das terra cultivadas. As poucas décadas da súa aparición converteuse no cereal maioritario e, a mediados do XVIII, supera o 90% da superficie da terra sementada, o trigo queda nunhas porcentaxes testemuñais, e o centeo redúcese ó mínimo indispensable para asegurar a elaboración do pan de broa. Os efectos beneficiosos do cultivo do millo foron: uns rendementos superiores ós dos demais cereais, precisa de menos semente por superficie sementada, obrigou a establecer unha rotación de cultivos que fixo innecesario o barbeito, e o gando mantíñase en réxime extensivo no monte, en cortes, estructurándose segundo criterios de maior rendibilidade. Estas melloras capitalizaronse nun aumento da poboación, pero non provocaron un cambio nas estructuras agrarias, que permaneceron practicamente igual. A vide é un cultivo tradicional, fluctuante e especulativo por ser obxecto dunha comercialización importante. O Morrazo non atende a toda a súa demanda e necesitou importar viño do Ribeiro, Val Miñor e de Andalucía. O seu cultivo parte dunha posición alta a principios do XVII e, pouco a pouco, vai perdendo importancia desprazado pola necesidade de cereal na zona, ata que en 1752 só ocupa o 5% da superficie de cultivo. Resultaba un producto caro polos labores que requiría, por iso unha caída de seu prezo provocaba o abandono do seu cultivo.
O liño-cánabo son dúas fibras téxtiles en decadencia no XVII. Esquilman o solo e o seu rendemento é  inferior ó doutros cultivos.Os rendementos agrícolas son altos comparados cos doutras zonas españolas. En Bueu calcúlase en 7,09 ferrados de millo, Cangas 8,28, Hío 4,9 e Moaña 5,44, segundo o catastro (do Marqués de Ensenada). A partir dos patrimonios eclesiásticos os rendementos na lª metade do XVII son 6,63 e a finais do XVIII increméntanse nun 42,5%. A pesar destes altos rendementos, a producción de cereal era insuficiente para alimentar a toda a poboación.As rendas terreñas eran modernas, 0,5 ferrados de mediado (millo miúdo/centeo) por ferrado de sementeira. Repártense: nobres-fidalgos 35,9%, clero 61,2% e contribuíntes 3%. Do XVII ó XVIII benefíciase das rendas o sector fidalgo, mantense o eclesiástico e o gran perdedor é o contribuínte plebeo.Traspoñendo o concepto moderno de productividade a estes anos, contabilizando os gastos de cultivo, esterco, semente, décimo e rendas, a productividade sería nula. E se no lugar de millo se sementaba outro cereal, a rendibilidade sería negativa. As terras de escaso rendemento non pagan os traballos que se lle dedican e, se se seguen cultivando é porque non hai outra actividade na que empregarse, por iso emígrase. Dunha forma ou doutra, o labrego soubo ter en conta a productividade da terra, xa que a área de cultivo mantívose dende mediados do XVIII ata hoxe limitada ás menores terras.O uso dos décimos para coñecer a evolución da producción agrícola presenta problemas na zona, como puxo de manifesto D. Antonio Eiras (profesor que lle dirixiu a tese a Hilario) na súas series “dezmales galegas”. A traxectoria dos décimos no Morrazo é diverxente, ou cando menos diferente á seguida por outros indicadores económicos e demográficos, e poñen en cuestión a súa validez
1,d,2) A gandería
E un ben estendido, só un 15% da veciñanza carece de gando. O máis importante é o bovino pola súa rendibilidade e polifuncionalidade. O seu número está en proporción coa importancia da explotación agrícola. Neste gando predominan as femias sobre os machos, xa que a súa menor forza motriz compénsase coa subministracun de leite e crías. O ovino, dócil, sufrido, pero de feble rendemento diminúe de número. O equino está pouco representado pola inexistencia dunha arrieiría comarcal, xa que os intercambios fanse na súa maior parte polo mar. O porcino, fácil de criar, non resulta tan frecuente como podería esperarse. O seu número oscila na época do ano na que se faga o censo ou catastro.A contía do gando por veciño descende dende principios do XVII: 31,11,74,10,9,06, e 3,66 cabezas en distintas épocas. Os momentos claves do descenso da cabaña gandeira son na 2ª metade do XVII, na que diminuíu a súa terceira parte, e na 2ª metade do XVIII, na que baixa a menos do 50% da cifra anterior. A gandería, en vez de constituírse nun sector económico independente, farase complementario da agricultura no XVIII. O vacún manterase nunha moda de 2 por familia, o número necesario para constituír unha xunta que tire do carro, arado, grade..
1,e) Composición profesional da poboación
En 1708 predomina o sector primario (agrícola ante todo e poucos pescadores), o secundario é 47,7% e o terciario un 15%. En 1752 o sector primario modifícase (diminúen os labregos e aumentan os mariñeiros-pescadores); o secundario cobra maior desenvolvemento, pasa do 4,47 ó 14,6% e o terciario permanece estancado, ubicase en Cangas, a súa capital administrativa. Os días de traballo ó ano son poucos, uns 180, e os salarios están en razón da dificultada e penosidade do propio oficio.
1,e 1) A pesca
Segundo os décimos do mar de Cangas, a actividade pesqueira aumentou antes da chegada dos cataláns, a mediados do XVIII, cando a producción agríola parece estancarse. A chegada dos cataláns coas súas artes de pesca coincide cunha conxuntura negativa. A continuación a actividade volve desenvolverse, adecuándose ós cambios introducidos polos cataláns.Coa chegada dos cataláns, a producción pesqueira aumenta gracias a arte (rede de arrastre) e as estructuras do sector cambian profundamente. O pescador galego abandona o sistema de quiñón (socio) e convértese en asalariado: os cataláns impoñen uns prezos baixos á sardiña que prexudican ós gremios do mar e benefícialles a eles; regulan o comercio de intercambio cun control absoluto sobre os fretes de ida e volta, así como o comercio da sardiña salgada a base de axentes portuarios, na loita contra o décimo do mar tratan de transferir ós mariñeiros galegos; o seu sistema de prensado e salazón da sardiña resulta máis rendible que o galego; e, nos seus circuítos comerciais, levan ó Mediterráneo sardiña salgada e á volta traen viño e augardente catalana que venden en Galicia, prexudicando coa súa competencia a venda do viño do Ribeiro. Eles e o seu almacén son o xerme da industria da conserveira galega

1, f) Os prezos
Os prezos cerealeiros do Morrazo seguen a traxectoria semellante ós doutras comarcas galegas. Os prezos do labradío dependen das terras ofertadas. Nos anos de crise aumentan as compravendas de terras, precisamente cando os compradores son poucos, o que provoca unha baixada na cotización da terra. Este mecanismo é prexudicial para o campesiño pobre, que vende as súas terras no momento que se deprecian: os anos da crise. Os prezos dos labradíos seguen a traxectoria dos prezos dos productos agrícolas, pero non se amosan tan sensibles ás crises. Ó final teñen un rendemento superior ós cereais coma o trigo, debido ó forte crecemento da poboación. O viñedo parte a principios do XVIII cuns prezos altos para ser superado polo do labradío.  A época de 1674-94 é de retroceso, ó ser substituída a vide por outros cultivos. O monte baixo vai coñecer unha forte revalorización polo crecemento da poboación, que esixirá unha ampliación da área de producción. Os momento de febre roturadora como 1674-94 e de 1769-1800 fan aumentar a súa cotización polo que son as terras nas que os prezos soben máis.
1,g) Réxime de propiedade
Hai unha gran fragmentación da propiedade da terra, ademais da superposición de múltiples dereitos sobre a propiedade, que fan difícil o seu estudio e coñecemento. Cada veciño de Hío ten por media 27 fincas. Determinar o concepto polo que pagaban as rendas terreñas e o réxime de tenencias de cada finca resultaba tarefa complicada para o propio campesiño. O réxime da terra no Morrazo é, máis ou menos: o 12% de propiedade plena, o 9% de subforo, pequenas cantidades de arrendamentos/subarrendamentos e colonato, e o resto, a gran maioría, é terra aforada.
O foro é o contrato típico de cesión da terra en Galicia. Os problemas que presenta débense ásubstitución do concepto da propiedade plena romano polo xermánico no que coexisten distintos dereitos sobre a terra; o do señor titular, o dereito dominio; o dominio eminente; o dominio útil ou de usufructo do foreiro. O foro é un contrato a longo prazo (3 voces ou tres vidas de reis), indica os bens aforados, sinala as rendas e cándo, cómo e ónde deben pagarse. Completa o foro unha serie de cláusulas restrictivas do dominio útil, que non foron respectadas polo foreiro. Este comportamento do foreiro contribuíu a aumentar a confusión do réxime de propiedade, producíndose un obscurecemento dos dereitos sobre a terra.
Coa introducción do millo, no XVII, e a subida da productividade das terras, o gran beneficiado será o titular do dominio útil ou foreiro, mentres que o valor das rendas señoriais mantéñense estacionarias. Os grandes foreiros, fidalgos na súa maioría, van transferir a terceiras persoas parte dos seus forais en troques dunhas rendas que, coma media, máis que duplican as dadas ós dominios directos. Dende ese momento, a loita entre os dominios e os foreiros vanse crear ó redor da renovación dos foros. Os primeiros considerarán que ó finalizar o foro, o dominio, útil da terra debía reverter ó directo dominio, pola contra, os foreiros consideran que a renovación debe ser automática se se cumpriron todas as consideracións estipuladas no foro.
Considérase unha aptitude consciente do foreiro por escurecer e usurpar dereitos do directo dominio, pero tamén hai un enmascaramento lóxico e natural debido ós sistemas de herdanzas, a rateos desfasados e falta de listas actualizadas de colonos.  Os propios dominios descoñecen, ás veces, os límites dos seus forais. O enfrontamento entre os directos dominios e a fidalguía intermediaria céntrase nos anos de mediados do XVIII. Ata ese momento, o normal é que a renovación do foro fáiselles, sen obstáculos, ós anteriores foreiros cun leve aumento da renda, pero agora existe un interese claro dos directos dominios por desprazar os fidalgos intermediarios e cobrar eles as rendas totais que pagaban os cultivadores directos. Non se aprecia unha preocupación sincera pola situación económica dos campesiños subforados. Os dominios, ó exercer as demandas de despoxo, non queren as terras para cultivalas directamente, a súa intención é arrendalas en prazos curtos, co que podían actualizar regularmente a renda sen ter que pagar os desperfectos introducidos nas terras.O grande número de demandas de despoxo que se presentan na Audiencia da Coruña a mediados do XVIII obrigará a intervir ó goberno. A pragmática de 1763 deixará as cousas como estaban, obrigando á renovación automática do foro nos seus mesmos titulares ou sucesores. Unha solución contraria provocaría unha enorme axitación social polo trasfego de poboación ó que daría lugar. Esta medida favorécelle á fidalguía intermediaria e ó cultivador directo, que posuía a maioría das súas fincas a foro, mentres que prexudicou o subforado. As expectativas dos foreiros coa pragmática víronse superadas ó estabilizar as rendas e facer perpetuo o foro. É o primeiro paso firme do campesiñado cara á propiedade plena. ó mesmo tempo, ó asegurar o aproveitamento do útil da terra aumentará o estímulo en mellorar as terras, fenómeno perceptible a finais do XVIII, no aumento do rendemento e os números de preitos por regadío que se suscitan. 
1,h) As clases sociais:
Nobres-fidagos: dispoñen de medios económicos, controlan directa ou indirectamente os cargos municipais, gozan de exencións fiscais e teñen un réxime xurídico distinto e máis benigno que o dos plebeos. Vémolos dedicados a negocios especulativos de rápida e forte ganancia como arrendadores de décimos, comercio de viño e grans, compañías de comercios, socios capitalistas na compra de xávegas, etc.
 
O clero: a súa extracción procede das clases podentes. Necesitaban un patrimonio que producise congrua (renda) suficiente para atender con decencia as necesidades do seu estado relixioso. Era a grande autoridade ante os seus fregueses, facía de conselleiro, xestor administrativo, portavoz ante as autoridades e prestaba cartos ou grans nas súas dificultades económicas. Os párrocos cobran por termo medio 5.366 reás ó ano, o que lles converte nos personaxes máis pudentes do Morrazo. Os seus ingresos permitíanlle intervir en negocios que esixían fortes investimentos ou garantías como o do comercio do viño, grans, arrendamentos de décimos, etc. No seu comportamento son contradictorios: unhas veces equipáranse cos fidalgos nas percepcións das rendas e dereitos, e outras, amósanse xenerosos, destinando os grans a paliar os efectos das crises e realizan un importante labor asistencial. A súa formación é tradicional baseada na escolástica e cun plans de estudio anquilosados, pero nas súas lecturas advírtense trazos de modernidade, como o interese por ciencias empíricas como a agricultura e en tratados de historia actuais pola súa temática.
O pobo simple: a familia é nuclear, formada por país-fillos e algúns familiares consanguíneos. Predomina a relación matriliñal.  No 87,5% de todos os estamentos examinados, son as mulleres as que se beneficiaban da mellora no tercio e quinto dos bens, xeralmente a casa («de portas adentro») e as fincas máis próximas (quinteiros e anexos). A familia coma unidade económica de producción defende e protexe a todos os seus membros sobre todo ós máis febles. Para iso, practica a mellora no tercio e quinto dos bens que recaen no/a fillo/a que casa no fogar dos país a cambio de seus coidados na vellez. Os país e fillos casados convivindo baixo un mesmo teito formaban a compañía familiar, de fin asistencial nunha época sen seguridade social. O patrimonio formábase coa contribución dos bens de todos os seus membros, pero seguen sendo de propiedade particular, o único que ten un destino común é o usufructo do que producen.  Aquí o fin social prevalece sobre o lucrativo e pode considerarse como un resposta sabia dunha sociedade rural con recursos limitados para protexer os seus membros máis febles. O seu éxito manifestase na baixa mortalidade existente na zona.
1,i) Periodización

De 1620-80. Presenta un desenvolvemento demográfico espectacular, a superficie das explotacións agrarias diminúe e a súa distribución faise máis racional. Asístese a unha intensificación do esforzo humano sobre unhas explotacións cada vez máis reducidas. Estas transformacións teñen coma base a introducción do millo, que non deixan descansar a terra trala rotación de cultivos que impón.
De 1680-1710. É un período difícil. A poboación estáncase. A explotación familiar descende ós seus niveis máis baixos.  Rotéanse terras marxinais, e o millo estáncase na súa superficie de cultivo. A presión dos directos dominios acentúanse, danse os primeiros despoxos coñecidos.
De 1710-1740. O crecemento da poboación é moderado, duns 3 por mil anual.  As explotacións mantéñense en relación coa etapa anterior. O viñedo sitúase no seu nivel máis baixo de cultivo e aceptación.  Advírtese un aumento das rendas terreñas. Prodúcese un equilibrio entre o desenvolvemento da producción e o consumo da poboación.

De 1740-1780. A súa nota distintiva é o estancamento. O crecemento demográfico é insignificante ou nulo pola subida da rnortalidade. As crises son máis intensas, fortes, frecuentes e mortíferas (1747,1754,1764, e 1769).  A emigración sitúase no nivel máis alto. Estes anos coñecen a polémica entre os dominios e os foreiros. Reiníciase a campaña de roturación de terras que levan a área de cultivo á súa extensión definitiva, que chegará ós nosos días. O millo prosegue a súa expansión, supera o 90% do cultivo e a súa ganancia é a custa do millo miúdo (mijo) que desaparece. A gandería ten un retroceso espectacular, xa que baixa de 9 a 3,66 cabezas por veciño.
De 1780-1810. A poboación volve medrar nun 3 por mil anual.  A superficie da explotación familiar mantense. Os rendementos intensifícanse a pesar das zonas roturadas anteriormente. A resposta intensiva destes anos explica a diminución da emigración. As rendas quedan bloqueadas e xeneralízase o boicot ó décimo. A pragmática de 1763 dálle seguridade ó campesiño para introducir todo tipo de melloras nas súas terras.
Hilario Rodríguez Ferreiro






Historia de Moaña



La Península del Morrazo es una lengua de tierra montañosa que separa las rías de Pontevedra y Vigo. En este espacio geográfico el hombre ha ido dejado huella desde los tiempos más remotos.

Desde su situación periférica se benefició, en mayor o menor grado, de las transformaciones culturales que definieron la prehistoria europea, aportaciones llegadas con toda seguridad a través del norte de Portugal, región con la que el Morrazo se encuentra bien comunicada, y, ya en la Edad del Bronce, por medio de relaciones marítimas con el Mediterráneo y, posiblemente, de navegaciones atlánticas que comunicaban Galicia con las Islas Británicas, Irlanda y Bretaña.

Nuestros antepasados prehistóricos fueron profundos creyentes, construyeron sus monumentos funerarios en pequeñas llanuras en lo alto de las montañas en las que enterraban a sus muertos y les hacían acompañar de todo lo necesario para una mejor vida en el más allá (útiles de cocina, armas, adornos..), entre éstos se encontraron puntas de flecha y hachas datadas cronológicamente en 3.000 a. C. y cacharros cerámicos campaniforme de 1.800 a. C., lo que nos permite suponer que el monumento megalítico de Chan de Arquiña fue utilizado durante más de mil años, pues esa es la secuencia cronológica que separa la cerámica campaniforme de las puntas de flecha de base triangular. Pese a este largo período de ocupación, la existencia en su ajuar de objetos pertenecientes a diferentes momentos culturales demuestra que se produjeron profundos cambios en el hábitat y en la economía de la comarca en la transición del 3º al 2º milenio : cambia las pequeñas llanuras en lo alto de la Sierra del Morrazo por las tierras fértiles de laderas y valles ; aunque utiliza todavía las viejas mámoas, empieza a enterrar a sus muertos de forma individual en cistas ; manifiesta sus creencias a través del arte rupestre utilizando un doble lenguaje, en unos casos abierto y comprensible con el fin de reflejar ostentación social (armas) y en otros cerrado, abstracto y sólo apto para una minoría de iniciados (formas geométricas) ; además, la progresiva aparición de objetos suntuarios indica que estamos ante una sociedad desigual, menos igualitaria. 

El hallazgo a partir de 1975 de una docena de asentamientos de este período en el Morrazo, entre ellos los de Regueiriño y Fontenla en Domaio, ha supuesto un hito importante en el estudio de la prehistoria gallega. Por 1ª vez se localizaban poblados cuyo estudio permitiría aproximarnos al estilo de vida de los autores de los petroglifos. El resultado de los análisis palinológicos y estratigráficos practicados en estos yacimientos muestra a grupos humanos dedicados a una agricultura primitiva de roza y quema de bosque, a la ganadería y a la recolección de frutos silvestres , que vivían en poblados próximos al mar cuyos habitáculos se construían con materiales orgánicos, al tiempo que empleaban útiles de tradición neolítica y cerámicas técnicamente desarrolladas como la campaniforme y la denominda Penha, de influencia portuguesa (2400 a. C.).

Los primeros hallazgos metálicos en la comarca los encontramos nuevamente en este contexto, puñales y espadas de bronce - que reconocemos como modelos en los petroglifos y que funcionaban como objetos de ostentación social - guardan paralelismo con los procedentes de la cultura de El Argar (Almería), de donde llegarían en un principio a través de Portugal. A lo largo de la denominada Edad del Bronce (1800-700 a. C.) van apareciendo puñales (Hío), espadas (Meira e Hío), hachas de talón (Domaio), puntas de lanza, etc. ; pero inexplicablemente va desapareciendo todo indicio de inhumación de cadáveres, práctica que no volveremos a encontrar hasta los tiempos de la romanización

No faltan tampoco en Moaña los castros, poblados que definen la cultura castreña asociada a la Edad de Hierro. Un mayor número de hallazgos que en épocas precedentes, la ventaja de contar con las primeras fuentes escritas sobre sus costumbres (Estrabón y Plinio) y las inscripciones en las aras votivas y funerarias, no parecen suficientes para despejar las numerosas incógnitas que todavía existen sobre esta cultura. El castro mejor conocido es el de Montealegre, en Domaio, situado muy cerca del mar, fué excavado en 1927 por Antonio Losada Diéguez, a diferencia de otros poblados castreños del Morrazo, en el de Domaio se conservan los cimientos de las viviendas, de planta circular y ovalada junto con otras esquinadas, también encontramos cerámica romana y restos de actividad metalúrgica, signo inequívoco del proceso de romanización. En los castros de Los Remedios y San Martiño, aúnque sin restos de habitación, abundan fragmentos de ánfora. No así en el de As Cidades, en Meira, con escasa presencia de restos romanos

LA EDAD MEDIA

La crisis comercial europea del s. VII y el peligro creado a partir del s. X por incursiones normandas, despobló la costa e hizo perder importancia a la pesca, actividad económica complementaria desde la época romana, provocando un descenso demográfico y económico hasta que en el siglo XII el eficaz sistema defensivo organizado por el arzobispo Gelmírez garantiza la tranquilidad necesaria que posibilita la recuperación económica y la estabilidad política, como pone de manifiesto la construcción de la iglesia de S. Martiño y la de S. Xoán de Tirán. 

La comarca de O Morrazo aparece ya en el año 570 formando parte, como unidad administrativa básica, del reino gallego-suevo perteneciendo a la sede episcopal de Iria Flavia y Compostela durante toda la edad media. No obstante, a pesar del control compostelano sobre el Morrazo, existieron otras ordenes religiosas que ejercieron al mismo tiempo la jurisdicción temporal sobre zonas concretas de la comarca, que administraban como feudatarios en propio beneficio económico percibiendo rentas del lugar, así en Moaña los sanjuanistas (templarios) poseían bienes y derechos en San Martiño de Moaña y en San Juan de Tirán ; la orden del císter, a través de los monasterios de Santa María de Melón y de Santa María de Oia, tenían influencia sobre Domaio y Tirán respectivamente 

Por otra parte también el régimen señorial civil se hizo con derechos y posesiones, el linaje más antiguo del que tenemos conocimiento es el de la casa de Meira que ejerció su dominio sobre el coto del mismo nombre, fue una familia de gran prestigio e influencia entre los reyes hasta que cayó en desgracia en 1333 debido a la traición de Vasco Pérez de Meira, gobernador de Gibraltar, que entregó la plaza a los musulmanes y huyó a África, la familia Valladares adquiere sus posesiones en Meira a raíz del casamiento de Gonzalo de Valladares con Teresa de Meira, miembro de este antiguo linaje venido a menos. En el siglo XIV la familia de Soutomayor se hizo con rentas en la iglesia de San Martiño y en San Juan de Tirán ; mientras, los señores de la Casa del Rosal fundaban un mayorazgo -que garantizó la integridad y el incremento de su patrimonio hasta el siglo XIX. Durante este período estos señores de la tierra, eclesiásticos y civiles, mantuvieron alianzas y desencuentros que alcanzaron su mayor grado de intensidad durante las guerras irmandiñas : alianza de la familia Valladares con el arzobispado de Santiago y enemistad común con Pedro Madruga con la destrucción de la Torre de Meira en medio.



EDAD MODERNA Y SIGLO XX

La jurisdicción de Cangas de Morrazo ocupó la mayor parte de la península del Morrazo hasta 1833, se extendía por los actuales ayuntamientos de Cangas, Bueu, Moaña y parte de Marín, la principal autoridad emanaba del arzobispado de Santiago que tenía la potestad de nombrar juez. Durante estos siglos la parroquia es el centro de la vida religiosa, social y económica y elemento primordial de la organización administrativo-eclesiástica.

A principios del siglo XVII se produce la introducción del maíz en la comarca, la perfecta adaptación de este cereal a nuestro clima y su gran productividad, muy por encima de los demás cereales como el trigo o la cebada, lo convierten, en pocas décadas, en el cereal mayoritario superando el 90% de la superficie de la tierra sembrada, lo que ha supuesto una auténtica revolución agraria silenciosa. A partir de entonces los molinos y hórreos se convierten en elementos característicos de nuestro paisaje. El foro es el contrato típico de cesión de tierra y la base del sistema económico del que se nutren las clases rentistas, la iglesia y los señores, el minifundismo campa por sus anchas. 

A raíz de la llegada de los fomentadores de la sardina catalanes a mediados del siglo XVIII, se constata un aumento de la producción pesquera gracias a las nuevas artes de pesca como las redes de arrastre ; las estructuras de producción también cambian, el pescador abandona el sistema de quiñón (socio) y se convierte en asalariado.

Los efectos beneficiosos de este positivo ciclo económico van a traducirse, en términos generales, en un aumento de la población que progresivamente, hasta nuestros días, va asentándose en el litoral. El excedente económico va a posibilitar la construcción de pazos e iglesias: el pazo do Rosal en 1640, la iglesia de Santa Baia de Meira a finales del siglo XVII, la reforma y ampliación en estilo barroco de la iglesia románica de San Martiño.

Socialmente existían tres clases sociales: Los nobles-hidalgos, el clero y el pueblo llano, los primeros disponen de los medios económicos, ejercen de intermediarios y se dedican a negocios especulativos, al clero pertenecían los personajes más pudientes del Morrazo y ejercían una gran influencia entre los feligreses. 

Moaña fue testigo e incluso protagonista de dos acontecimientos históricos de singular importancia. Durante el combate naval de Rande, en ocubre de 1702, los ingleses saquearon Domaio, Meira y Tirán; cien años más tarde, en 1809, las parroquias moañesas participaron activamente en la lucha contra los franceses en la denominada Guerra de la Independencia.

La actual configuración territorial y administrativa del Concello de Moaña arranca en 1813, cuando la Diputación Única de Galicia delimita como términos municipales aquellas parroquias que contaban con más de mil almas. Más tarde, aprovechando el descontrol institucional, se producen diversos movimientos localistas que constituyen ayuntamientos ilegales representativos de las parroquias de Meira y Domaio, probablemente también Moaña, que querían segregarse da jurisdicción de Cangas. Hubo revueltas y en marzo de 1813 fueron detenidos los elementos más representativos de las parroquias de Moaña y Domaio. El 30 de noviembre de 1836 se publica la nueva planta de ayuntamientos en Pontevedra y Meira es la primera capital del nuevo concello. Tras varios movemientos de protesta de Domaio y Moaña, el 6 de abril de 1874 se confírma oficialmente el traslado de la Casa do Concello para la parroquia de S. Martiño (Moaña), quedando configurados los límites territoriales que aún rigen en la actualidad. 

El siglo XX se abre en Moaña con una expansión de las actividades económicas relacionadas con el mar: pesca, marisqueo, cordelerías, astilleros, extracción de piedra para obras portuarias, etc. .Este desarrollo económico del litoral, la construcción del malecón y la mejora de las comunicaciones con la apertura en 1912 de la carretera C-550, van a determinar un cambio de tendencia urbana, acelerando el tránsito desde el centro existente en San Martiño hasta el centro actual en la Praia de Moaña. La economía doméstica seguía basándose en la agricultura complementada con la pesca, pero la pervivencia del régimen señorial basada en el foro, que no permitía disponer de la propiedad de la tierra a aquel que la trabajaba, y la creciente importancia de la población asalariada y sus penosas condiciones laborales, favorecen la aparición de los primeros sindicatos agrarios en demanda de la redención foral, que se conseguiría durante la dictadura de Primo de Rivera ; posteriormente se organizan los canteros y, en torno al año 21, los marineros con su sindicato Alianza Marinera.

Durante la 2ª República(1931-1936) Moaña va a vivir su época de mayor dinamismo social: se crean nuevos sindicatos de pescadores, entre los que destaca la cenetista Solidaridad Marinera por su gran protagonismo, de hiladoras, carboneros, peones, ganaderos, etc. La conflictividad laboral jalona el período republicano comenzando con la oposición del sindicato Solidaridad Marinera al uso de máquinas en las lanchas ,conflicto entre las operarias de los talleres de hilado, el desacuerdo entre patronal y marineros en torno a la mutualidad de accidentes laborales que originó una huelga de 12 meses con graves repercusiones sociales y económicas, el conflicto de a raba motivado por la especulación en los precios de este producto, por el transporte marítimo, la huelga por el precio de la sardina en el 36...

En los años 40 se produce el bom de los barcos de ardora (hasta 90 barcos), son, sin embargo, los años del hambre y la emigración a América ; en los 50 los barcos faenan en los grandes caladeros y se instalan las primeras bateas; en la década de los 60 la emigración a Europa y la construcción de barcos congeladores con el establecimiento en Meira de uno de los astilleros más modernos y de mayor facturación de España, operan grandes transformaciones socioeconómicas, con un fortísimo incremento de la población y de construcción de viviendas. La crisis del petróleo del 73, que provocó el cierre de ASCON y una severa reconversión industrial, afectó seriamente al poder adquisivo de las familias moañesas.

BIBLIOGRAFÍA

A romanización do Morrazo / VILLAVERDE ROMÁN, Xosé Carlos.Moaña : Asociación Cultural NOS

Estudios sobor: Mámoa de Chan de Arquiña, Poblado de Montealegre, Inventario de Grabados Rupestres de Moaña / Asociación Cultural NOS

Evolución histórica da administración local de Moaña, / VILLAVERDE ROMÁN, Xosé Carlos.Moaña: Asociación Cultural Nos

El espacio de la representación: el arte rupestre galaico desde una perspectiva territorial / PEÑA SANTOS, Antonio J. de la. En Revista de Estudios Provinciais. Pontevedra : Deputación

Objetos procedentes de las excavaciones de Montealegre, / LOSADA DIÉGUEZ, Antonio. En El Museo de Pontevedra, 1943

Estudio polínico y edafológico de los yacimientos de Regueiriño y Fontenla (Península del Morrazo, Pontevedra) / AIRA RODRÍGUEZ, María José. En Pontevedra Arqueológica, 1984

Sondeo estratigráfico en el yacimiento de A Fontenla (Moaña), / PEÑA SANTOS, Antonio J. de la. En Pontevedra Arqueológica, 1984

Sondeo estratigráfico en el yacimiento de O Regueiriño (Moaña), / PEÑA SANTOS, Antonio J. de la. En Pontevedra Arqueológica, 1984

Prospecciones arqueológicas en Morrazo, / SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón.

A casa fidalga do Rosal (Moaña)/ GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, Xoán Miguel. Moaña : Agrupación Cultural NOS, 1992

O acontecemento irmandiño. As loitas nobiliarias e a súa influencia nos concellos de Cangas e Moaña, / VILLAVERDE ROMÁN, Xosé Carlos.

As xurisdiccións nas fregresías moañesas durante a idade media / VILLAVERDE ROMÁN, Xosé Carlos

Economía e poboación rural na Galicia Atlántica: a xurisdicción do Morrazo nos séculos XVII e XVIII, / RODRÍGUEZ FERREIRO, Hilario. Tese de doutoramento inédita (no prelo)

Cambio económico, adaptacións e resistencias nos séculos XIX (dende 1870) e XX, / FERNÁNDEZ CASANOVA, Carmen. En Historia da pesca en Galicia. Universidade de Santiago, 1998

Memorias da miña vida societaria / COSTA ALONSO, JOSÉ . Santiago de Compostela: Consellería de Pesca, 2000

Moaña: unha aproximación ao sindicalismo mariñeiro / Dionisio PEREIRA, En A CNT en Galicia : 1932-1936. Santiago: Laiovento, 1994

Moaña nos anos vermellos : conflictividade social e política nun concello agrario e mariñeiro (1930-1937) , / GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, Xoán Miguel e VILLAVERDE ROMÁN, Xosé Carlos. Edicións do Castro, 1999 

O castro de Montealegre, Moaña, Pontevedra / Roberto Aboal Fernández, Viginia Castro Hierro (coordinadores). -- Noia : Toxosoutos, 2006. -- (Serie Keltia ; 37)