martes, 26 de febrero de 2013

Grupo escolar de Quintela, 100 anos




O edificio onde actualmente está ubicada a biblioteca municipal e a Escola de música tradicional cumpre 100 anos. Durante máis de 70 foi o “Grupo escolar” de Quintela. As obras comezaron en 1912, ano do afundimento do Titanic e do asasinato de Canalejas,
Pero antes de falar do colexio haberá que referirse brevemente á situación da educación en Moaña na 2ª metade do s. XIX. Naquel entón os concellos estaban obrigados a instalar e manter as escolas públicas. Os locais, normalmente baixos de casas alugados polos concello con vivenda de mestre incluída, eran inadecuados, frecuentemente mal iluminados, mal equipados, faltos de hixiene, ó cargo de mestres pouco capacitados -e peor pagados polos concellos-, con sistemas pedagóxicos anticuados e un gran absentismo escolar

Acta de inspección do ano 1867

Escuela publica elemental completa de niñas de Moaña

Maestra: Francisca Checa y Núñez (34 anos)
Número de almas: 2376
Materias: Doctrina cristiana / Catecismo por el padre Astete
               Historia sagrada / Fleury
               Lectura / El amigo de los niños, del Abate Sabatier
               Escritura / Sistema Iturzaeta
               Aritmética /Rueda
               Costura, calceta y bordado

Nº alumnos: 84 nenas.
                    82 de 6 a 9 anos
                      2 maiores de 10



Asistencia diaria: 30 nenas

Ninguna paga retribución porque se incluyen en el presupuesto municipal, si bien es una mezquina cantidad

Sistema de enseñanza: Simultáneo
Premios/Castigos: Premios: puestos preferentes
                               Castigos: detenciones en clase

Nota da inspeccción: Que desde hoy se considere el hilado en rueca como una clase de enseñanza muy útil a la que mañana ha de ser ama de casa





A verdade é que a principios de século había conciencia do pésimo estado da educación en España e todo o mundo estaba de acordo coa a idea de que a educación era unha ferramente útil para o desenvolvemento económico e social do país. Coa finalidade de poñer remedio a estes males, a administración central comezou a asumir  un papel cada vez máis importante na planificación e xestión da educación, que ata entón estaba en mans dos concellos Así en 1900 creouse o Ministerio de Instrucción Pública, e en 1904 o Negociado de Arquitectura Escolar, que seria o encargado de impulsar a construcción de novos centros escolares  por toda España, e o Grupo escolar de Quintela foi un deles

En relación con estas novas escolas habia duas preocupacións naquel momento: en 1º lugar os centros escolares sería edificios específicos que debían reunir unhas condicións técnicas e hixiénicas adecuados para que se impartira neles a instrucción pública; en segundo lugar debían estar adaptados para que se implantara neles un novo sistema pedagóxico, o ensino graduado




As condicións tecnicas e hixiénicas  que en diante deberían contemplar os novos edificios escolares publicaronese  no R. D. de 1905:  sitio apartado do núcleo, saudable en plena natureza e ben orientado, aulas amplas e de altos teitos, con grandes ventanais que permitiran unha boa iluminación e ventilación, patio de recreo, e sobre todo, retretes, urinarios, lavamáns en nº proporcional ó nº de alumnos.

Para animar ós concellos á súa construcción, estableceuse unha política de subvencións POÑENDO a sua DISPOSICIÓN, ADEMAIS, VARIOS MODELOS DE ESCOLA que redactou un arquitecto chamado Luis Domingo de Rute

O concello de Moaña escolleu un destes modelos.: Grupo escolar para 60 niños y 60 niñas e encargoulle e proxecto constructivo a D. Siro Montenegro, arquitecto provincial

Ainda que estaba previsto construilo en pedra, para aforrar, finalmente optouse polo ladrillo. O “Grupo” é coma unha gran caixa e ten unha apariencia sobria, dentro esconde duas naves simétricas de 21 metros de longo, separadas por un patio central. En cada unha das naves había cadansúa aula, unha para nenas e otra para nenos. A decoración da fachada redúcese a uns pilares adosados ós muros exteriores que  percorren todo o edificio e que cumpren a doble función constructiva e decorativa, e a unhas molduras e un frontispicio coroado por un cataventos que a día de hoxe funciona perfectamente

Pero fóra do seu interese estético, que é escaso, “o Grupo de Quintela” é un exemplo dunha das primeiras arquitecturas escolares que se planificou en España e é ademais un dos primeiros edificios de uso civil que se construiu en Moaña.

 E foi todo un acontecemento. Nunha acta dun pleno do concello na que se laiaba de non ter cartas nin para amoblalo, dicíase que “era o máis bonito da provincia”. Si vemos as fotos de Pacheco tomadas en 1914 aparece como o edificio máis grande de Moaña.

Pero ó final foi unha illa, un espellismo: o centro modelo, construido atendendo ás prescripcions técnicas e hixiénicas máis avanzadas do momento, colapsou. Ó pouco de ser inaugurado a matrícula de alumnos sobrepasaba a capacidade do centro, as relucientes tazas de váter e urinarios non daban abasto, os vellos aínda recordan a pestilencia que emanaba das veigas de millo dos arredores. O sistema e método pedagóxico seguiu sendo o tradicional, o unitario e simultáneo, os premios e os castigos non moi diferentes ós do século XIX Cecais por iso os cristais das enormes ventás aparecían esnaquizados a pedradas e o centro pronto adquiriu un aspecto carcelario coas ventás enreixadas e alambradas A construción do colexio non cambiou demasiado as cousas. Naquel entón en Moaña había preto de 3000 nenos de 0  a 15 anos, un centro calculado para 120 alumnos era unha anécdota

sábado, 23 de febrero de 2013

 PERGAMIÑO EN LINGUA GALEGA DE 1.466,
O MÁIS ANTIGO DA REITORAL DE MOAÑA.


No intre en que se estivo a investigar sobre a historia local para escribir o libro, A Freguesía de Moaña – Apuntamentos históricos e etnográficos, o moañés Gerardo Gayo, que colaboraba cos seus autores, encontrou na reitoral de Meira algúns documentos que se trasladaran alí dende a de Moaña, despois que o edificio quedara baleiro por  xubilación do derradeiro párroco de San Martiño que vivira nela, o finado D. Heraclio Couceiro. Entre eles encontrouse o manuscrito máis antigo do arquivo parroquial moañés, na actualidade depositado, todo el, no Arquivo Diocesano de Santiago.

   
                                             Pergameo de 1.466, escrito  na lingua galega medieval.

O manuscrito está contido nun pergamiño onde aparece escrito, no idioma galego, o testamento outorgado, na data do 9 de novembro de 1.466, por un veciño da aldea de Cima da Vila, nomeado Alonso González de Moaña; nel manda que seus herdeiros manteñan unha capela que, na honra a San Bernardino, fundara con anterioridade dentro da igrexa de San Martiño, onde pretendía ser sepultado. Tamén ordena que outros anacos  do patrimonio que posuía o herdaran a dona e o criado.

As 12 misas que tiñan que celebrar anualmente nesa capela, a comida dun día ó ano para 12 pobres, os custes de alumeala e as esmolas ó abade, manda que procedan de parte das rendas dos moitos terreos que posuía en Moaña, Coiro, Aldán, Bueu, Cela e Ardán, os cales quedaban vinculados para que seus sucesores non puideran desprenderse deles.

A aldea de Cima da Vila na que vivía o testador, encontrábase na zona alta do actual barrio dos Piñeiros e segundo o vecindario do catastro do Marqués de la Ensenada do 1.752, tiña oito casas, unha mais cas que as existentes no devandito barrio. Na actualidade, atópase ese topónimo nas augas procedentes do monte que o limitaba e nalgunhas terras de arboredo onde se encontran cementacións de antigas casas.


                     Camiño de tipoloxía parella ás calzadas romanas; a través del  accedíase  á 
                      antiga aldea  de  Cima da Vila.
       
As primeiras novas coñecidas  arredor de como se desenvolvía a citada capela en épocas posteriores, refírense aos preitos que lle interpuxeron ao herdeiro do fundador, que no ano 1.613 era López Núñez de Aldao; este home, familiar dos condes de Aldán, segundo investigacións do historiador D. Carlos Vázquez Marinelli de Cangas, tivo  que abonar moitos cartos ao párroco de Moaña polos pagos atrasados de misas e das outras obrigas testamentarias que incumprira, a pesar de obter as rendas forais abonadas polos  labregos que cultivaban o  terreos das freguesías citadas.

Por outros documentos investigados no arquivo histórico de Pontevedra, coñecese que no século XVIII seguíanse aforando casas e terras moañesas; deste xeito, nunha escritura datada o 22 de xuño de 1.757, o veciño de Pontevedra D. Antonio Michael de Aldao Maldonado, sucesor no vínculo da fundación da capela, afora unha casa terreña na aldea, hoxe barrio, do Cruceiro con cinco ferrados de terra arredor dela.

Dez anos mais tarde, seguíanse cumprindo as obrigas da capela a pesares de que esta fora botada abaixo no 1.763, segundo testifica o abade daquela D. José Vicente Saavedra Voan, do pazo do Rosal, da maneira seguinte:

… y aunque por haberse reedificado dicha parroquia de Moaña y haberse ocupado el sitio que contenía la capilla, no obstante recibe su cumplimiento por ser así la voluntad del testador que manda que no cumpliéndose lo arriba expresado pasen los bienes a la Iglesia Catedral de Santiago…

 En 1.827 o párroco de Moaña D. José Antonio Mouriño escribe no libro de fundacións da igrexa de San Martiño:

Don Esteban Aldao de Pontevedra: Doce misas rezadas de tres reales y dar de comer a doce pobres …



Casa do Cruceiro erguida nun terreo que pagaba foros para soster a capela de San
             Bernardino. Nos comezos era terreña e despois (a finais do século XIX, dun andar.

Este parágrafo confirma que, preto de catrocentos anos despois da asinarse, continuábanse cumprindo os mandatos testamentarios  e aínda medio século máis tarde, sucedía o mesmo, segundo está salientado na escritura de compravenda da devandita casa terreña do barrio do Cruceiro, en Moaña, con parte do seu quinteiro; nela déixase constancia da súa compra, executada por Antonio Rodríguez Martínez na data do 20 de novembro de 1.880; nun dos seus apartados saliéntase o que sigue:

Pensión anual cinco reales treinta céntimos, ó una peseta treinta y dos y medio céntimos de otra, a los herederos del Sor. Aldao de Pontevedra…

A partires de aí, as pensións anuais fóronse abolindo e os que traballaban as terras,  e obtiñan permisos dos donos para facer casas dentro delas, estivéronse a converter en propietarios plenos; deste xeito, quedaron sen valor as cláusulas do testamento de 1.466, cuxo texto é o seguinte:

TEXTO DO TESTAMENTO DE 1.466

Ano do nascemento de Noso  Señor Jesucristo de mil e catrosentos e sesenta e seis anos nove días do mes de novembro saiban todos como eu Alonso González de Moaña Xacendo doente de dolor e infermidade cal Deus tendo por ben de me dar e con todo meu siso e entendemento fago e outorgo miña manda  e miña postrimeira  boluntade e ja in primeiramente mando miña alma o meu señor Jesucristo que a comprou e redemeu polo seu santo sangre justo e precioso e rogo a señora santa María súa madre con todos os santos e santas da Groria do paraíso que lle queiran por min rogar que cando me deste mundo for que me leben a miña alma a súa santa Groria  amen.

Etem mando que as miñas carnes  pecadoras sejan enterradas na Igreja de San Martiño de Moaña  ante a capela de San Bernardino.
Etem mando a dita igreja de Moaña  binte marabedies cada ano por sempre  por meus bens.

Etem mando ao crerigo cureiro da dita igreija dose marabidís.

Etem mando que me digan cada un ano dose misas ante a capela de San Bernardino  a onra dos dose apóstolos as cais digan as seis por oitabas  de Natal e as outras seis por oitabas   de Pascoa e mando que cando as dijeran cada ano que den de comer a dose probes.

Etem mando a miña muller canto está das portas adentro salvo prata e diñeiros  e mando que meus erdeiros e cumpridores den a dita miña muller cada ano pan e viño aquel que biren lla cumpran  para ajuda de súa mantenza.
Etem mando que den a Pedro González meu criado seis centos marabedís e a miña parte nas ovellas que al mallor  quejasen nomeadas  que llas mando dar.

Etem mando que si o dito González echar moller con quen se casar e se quijer asentar no meu lugar de Sima de Bila  que lle den quinto do pan e do viño dos erdos.

Etem  mando a Ines nunes moller de Juan de Cangas sen maravedies.

Etem mando ao lume de San Martiño  de Moaña para sempre por meus bens un selemin de pan.

Etem mando aos dos lugares douscentos marabedís.

Etem mando que os meus lugares que teño nas freguesías de Ardán Sela Bueu no Coiro Aldán e Moaña quero que nunca sejan partidas e que sejan sujeitas a capela de San Bernardino porque se digan estas dose misas e den de comer a ditos dose probes   e que nunca sejan partidos nen vendidos neempeñados ao que en maneira erdare estes bens  antes de se falecer deije nomeado quen os sirve e cumpra todo esto susodito que seja sempre e os teña en mando da linaxe donde nelas ban  e non cumprindo o susodito mando que meus bens bajan a Igreja  do Apóstolo Santiago con tal condición que me digan cada un ano dúas misas con aniversarios ante o coro e o altar maior.

Etem deixo por meus cumpridores e fiasadores desta miña manda a Juan Fernández tesoureiro e a Pedro Rodríguez  que a cumpran e fagan en todo o lle deijo a cada un por ese traballo sen maravedies e reboco todas as outras mandas que en naja feito non ballan salvo esta que agora fago e outorgo por ante este notario e testigos de suso scriptus e aparto a tódolos outros meus parentes con sinco soldos de boa moeda que no allan mais por meus bens e a conta esta miña manda que o que contraela for apercibe pena mil marabedís en moeda vella e a pena pagada e non pagada esta miña manda seja firme e baledeira por sempre que foi firme e outorgada nas casas da morada ano mes e día sosoditos signas que foron presentes Roi de Sima da Vila Roi do Outeiro Pedro de aldán e Juan de Cangas e outros e Estevo Gonsales notario  jurado de terra de Morrazo a todo isto que de sujo dito he presente coas ditas testemoñas e a que meu nome e signo pujen en testemoño de verda quetal he

Estevo Gonzales notario.


Da lectura deste documento tan importante, único escrito en galego entre os moitos que se conservaron no arquivo da Reitoral de Moaña, cumpre salientar como nese ano 1.466 xa se empregaba a “j” para substituír a “x” , tal e como ocorre no actual portugués, e que o “seseo” formaba parte da fala dos nosos devanceiros do século XV.

No pergamiño non aparecen puntos nin comas e escribiuse de seguido. Preto de 20 anos mais tarde de que fora asinado polo notario de Morrazo, Estevo González, os Reis Católicos prohibiron o emprego do idioma galego nos documentos oficiais.


Moaña,  febreiro de 2013.
Manuel Uxío García Barreiro

lunes, 18 de febrero de 2013

APUNTAMENTOS SOBRE UNHA ESCRITURA MEDIEVAL NA QUE APARECE MOAÑA POR PRIMEIRA VEZ



O historiador ferrolán D. Isidro Gonzalo Bango Torviso presentou, na data do 21 de xuño do ano 1976, a tese doutoral: ARQUITECTURA ROMÁNICA EN PONTEVEDRA; nela, ao describir a igrexa de San Martiño de Moaña cita textualmente o seguinte parágrafo:

Es tardía la primera mención que conozco de este templo: Una donación de 1.237 al monasterio de Lérez se sitúa “in ecclesia Sci.Martini de Moania”

Dálle remate á descrición, inserindo dúas notas; a primeira delas di así: 


1) “Documentos del Monasterio de San Salvador de Lérez”, Archivo Histórico Nacional, carp. 1786, doc. 19.

Ao visitar en Madrid o citado arquivo, comprobouse que no apartado correspondente ao Clero estaba depositado o devandito documento, aínda que procedera do mosteiro bernardo de Armenteira e non do bieito de Lérez.


Logo de obter unha copia del, cuxa foto se mostra, solicitóuselle ao Catedrático da Universidade de Vigo, D. Xosé Martinho Montero Santalla, a través de Rosa Pena veciña do barrio moañés do Cruceiro e antiga alumna súa, que o traducira do latín ao galego.



                                                       




De xeito totalmente desinteresado, o profesor Montero Santalla, deulle o seguinte significado:

No nome de Deus, Fernando Arias presbítero de San Martiño de Moaña (a vós abade Don Sancho) e ao convento de Santa María de Armenteira dou catrocentos soldos que prestei sobre as herdades que delas teño a saber de Alfonso Martínez en Canizada e de Xoán Martínez cabaleiro dito servicial en Cortiña de Freixo e en Lamelas e en Castro e de Sancha Nunes muller de Nuno Pérez dito lobato en Casal de Sande. Dóuvolo na miña vida sano de mente e de corpo, todo canto teño sobre estas herdades por remedio da miña alma e dos meus pais por sempre, para que diso teña o convento unha comida o día de Natal. E douvos dúas (…). Feita esta carta de doazón na era mil douscentos setenta e cinco, no día de San Estebo. Os que foron presentes.

Dou tamén na Igrexa de San Martiño de Moaña de unha cuarta, unha séptima integra. E noutra cuarta da mesma Igrexa, a cuarta dunha séptima e todo o que me pertence na mesma Igrexa entre meus irmáns da nosa herencia. Dou tamén a casa de Gómez Gudín sobre a cal dei sesenta e catro soldos e sobre os fiadores Pedro Martínez dito telleiro e seu irmán Xohán Martínez cabaleiro. Dou tamén unha leira en Sande sobre a cal dei sesenta soldos e sete diñeiros a Xohán Nunez dito Picabea (sangrador) e é fiador Fernando Arteiro clérigo. Todas esas cousas dou polos meus vestimentos e por remedio da miña alma. Dou ó convento un moio de pan e un cuarteiro de castañas e seis tegras de trigo, a metade de toda herdade que teño en Sabucedo e de toda a posesión dou a meu irmán Paio Arias. O resto da miña herdade dou (…) .

Como foi sin descendencia, o mosteiro de Armenteira teña inmediatamente a herdade del.

Como se pode comprobar, trátase dunha escritura de doazón de terreos e diñeiro que fai o daquela cura de San Martiño de Moaña ao abade do mosteiro da orde de San Bernardo, que fora fundado no século XII.

Este importantísimo documento, a pesares da súa pequena extensión, ofrece moitos datos para entender os primeiros pasos de Moaña, citada en latín como Moania, onde xa existía a igrexa de San Martiño, construída uns 40 anos antes, aproximadamente, segundo afirman varios historiadores que atoparon nela características arquitectónicas parellas ás de outros templos, datados con seguridade a finais do século XII.

Outra achega relevante é que amosa o nome dun dos primeiros curas que rexentaron a citada igrexa: Fernando Arias, crego da familia que segundo aparece, tamén en latín, na epigrafía do tímpano da súa fachada principal, mandou erguela. Deste xeito foi gravado: ARIAS FECI, que equivale a : ARIAS FÍXOA.



                                    




Aínda que composto en latín, o escribán intercala na escritura a verba galega leyra e fai mención a lugares de Moaña que se conservan na actualidade: Cortiña de Freixo, Sabucedo (Sabaceda na actualidade), Lamelas (na Casanova), Canizada, Castro (a carón do templo) e Sande (na Xalde).

Como pode ollarse a través da foto, o documento non se atopa nas mellores condicións, polo que o profesor Montero Santalla, non foi quen a traducir algunhas frases e as que subliñou na tradución, aparecen tachadas nel.

No que atinxe a súa datación, no día de San Estevo da Era 1275, cumpre ter en conta que ao pasala ao calendario actual, correspondese co ano 1237.


Manuel Uxío García Barreiro.


Febreiro de 2013.