miércoles, 30 de julio de 2014

O ´Axuntamento Constitucional´ de Moaña (II), por Xesús Cancelas Franco (A.C. Nós) (Faro de Vigo, Miércoles, 30 julio 2014)

O presidente da Asociación Cultural Nós, Xesús Cancelas Franco, completa un traballo que afonda no tortuoso proceso que viviu o Concello de Moaña entre 1812 e 1814, cando as súas freguesías comezaron a dar pasos para xuntarse e formar un "axuntamento constitucional", dereito que recoñecía a Constitución liberal de Cádiz. O "axuntamento constitucional" chegou a formarse, pero hai agora 200 anos, co retorno de Fernando VII, disolvíanse eses novos concellos.Era a Primeira Restauración e Moaña tardaría 70 anos en voltar a ser a capital dun concello coas súas catro parroquias.

Segundo o relato do Marqués de Campo Sagrado, o día 23 de decembro, véspera de noiteboa, deixan saír aos presos pola cidade de Santiago mentras se presentaban tres compañeiros que estaban escapados e incluso permitíronlle ir á casa coa condición de que voltasen cando lles tiñan prefixado. Despois de presentados os tres escapados, e como as súas declaracións coincidían coas dos seus compañeiros, multaron aos de Cela con 50 ducados e aos de Moaña con 100 por seren máis obstinados, ademais das costas ocasionadas. Un mes máis tarde serían postos en liberdade a últimos de xaneiro de 1813.

O día 8 de xaneiro de 1813 o Secretario de Estado e da Gobernación pediulle ao Marqués un informe sobre todos estes feitos, que lle foi enviado por este o 6 de marzo. Entre tanto o 17 de xaneiro a Comisión de Constitución das Cortes emite un dictame examinando o Oficio da Rexencia e diversas Representacións e Órdenes do Jefe Político de Galicia sobre a formación de axuntamentos e dous recursos do de Moaña e Domaio pola prohibición de constituilo cando o artigo 310 da Constitución os amparaba. A Lei Constitucional está clara: deben ter Axuntamento os pobos de 1.000 almas, cúmprase e todo estará arreglado. No citado dictame da Comisión de Constitución, en 6 puntos contundentes explica o dereito dos pobos a formar axuntamentos. Un mes máis tarde, o 15 de febreiro as Cortes Generales debaten o dictame e deciden que o punto cuarto debe quedar: Ningún Jefe Político por ningún pretexto nin motivo podrá estorbar aos pobos a formación dos seus axuntamentos, a menos que lle conste que non teñan a poboación que require a Constitución, sen podelo impedir en consecuencia aos de Moaña e Domaio senón pola referida circunstancia.

En consecuencia deste e demáis puntos que expuxo no citado dictame procede cese desde luego la Junta de Galicia. No mesmo debate créase unha Comisión Especial por motivo da reclamación, para á maior brevidade calificar e dar exemplar castigo aos excesos denunciados.

O 27 de febreiro de 1813 a Comisión Especial emite dictame no que se repasa todo o acaecido con motivo da formación das Institucións Constitucionais, e particularmente a formación do Axuntamento de Moaña e Domaio, e en consecuencia de todo declaran en catro puntos:

Primeiro- Que hai motivos para a formación de causa contra o Marqués de Campo Sagrado quedando en suspenso no exercicio das súas funcións.

Segundo- En canto ao ocorrido cos individuos do Axuntamento de Moaña e Domaio, se forme unha Comisión no Congreso autorizada para verificar a certeza dos feitos representados.

Terceiro- Que se fagan saír a unha distancia de seis ou oito leguas ós responsables que prudentemente se estime necesario.

Cuarto- Que sen perxuicio de todo, se comunique á Rexencia que dea ordes para que se poñan en libertade as persoas presas por formar Axuntamento, se non o están, e se a única causa para prendelos fora a formación do axuntamento e a negativa a disolvelo.

As Cortes Generales e Extraordinarias de Cádiz en sesión de 22 de marzo de 1813 aproban os puntos un e catro, e o dous e tres sustitúennos por: "Que en cuanto a las ocurrencias particulares con los individuos de Moaña y Domaio, se encargue a la Regencia que haga se proceda a la información de los hechos que se refieren y castigo a los que resulten culpados, con arreglo a la Constitución y a las leyes". Polo que quedaba suspenso do cargo de Jefe Superior de Galicia o Marqués de Campo Sagrado e desencadenaría novas solicitudes de formar axuntamentos constitucionais no Morrazo, tales como o de Darbo, en abril de 1813, e Beluso xuntamente con Aldán, días despois.

O día 24 de xuño un grupo de trinta e catro veciños de Domaio encabezados por Juan Agustín Palmás Pereyra e rematado polo cura párroco da freguesía D. Andrés Alonso y Comesaña diríxese á Deputación Provincial expoñéndolle a necesidade de formar axuntamento propio aínda que a parroquia ten dous centos trinta e seis veciños e oitocentas setenta e cinco almas, que debido a que o río os separa das outras parroquias, e as distancias son de dúas millas a Moaña e Meira, que no inverno o río está intransitábel moitas veces e que son un pobo agricultoso e que os desprazamentos a outras parroquias privaríalles de tempo para os seus labores e doutro xeito non terían unha pronta administración de xustiza. Este escrito sería publicado no periódico Gaceta Marcial y Política de Santiago nº 88 o día 19 de agosto.

O 25 de xullo de 1813 o Teniente General Marqués de Campo Sagrado despois do seu cese como Jefe Superior de Galicia presenta para a súa defensa ante o Supremo Tribunal de Justicia unha Representación de vintecatro páxinas nas que explica xa na primeira que desexa ardientemente que se lle formen cargos coa maior brevidade posible polo Supremo Tribunal de Justicia, por sentirse amparado polo distinguido aprecio de toda a Provincia (Galicia) en contradición de somente dous pobos que se queixaron das súas providencias: "Todos saben de la abultada queja a las Cortes Generales y Extraordinarias del Ayuntamiento Constitucional de Moaña y Domaio que ha contribuido al decreto de suspensión y formación de mi causa..." Tamén fai referencia a que agora Domaio pediu o 24 de xuño separarse de Moaña e de Cela, polos obstáculos que puxo a natureza á súa reunión.

Continúa explicando que o primeiro de abril de 1813 recibe unha orde da Rexencia do Reino na que o Secretario das Cortes Generales e Extraordinarias en 28 de marzo comunícalle que queda en suspenso no exercicio das súas funcións polo entorpecemento e suma lentitude para establecer as autoridades constitucionais e tamén polos recursos feitos ao Rey polo Axuntamento de Moaña e Domaio e polas reclamacións das mulleres dos concelleiros. O 15 de abril acata a soberana resolución e cesa no desempeño do seu cargo. Dedica cada unha das vintecatro páxinas da Representación a expoñer os seus desvelos para establecer as autoridades e institucións constitucionais, aportando na súa defensa e xustificación 50 documentos.

O 15 de xaneiro de 1814 Manuel Brotóns y Ortiz remite un artículo comunicando ao periódico El Procurador General de la Nación y del Rey no que di na quinta das oito páxinas que: Las Cortes Generales y Extraordinarias por su soberano decreto de primero de abril de 1813 con presencia de dos recursos hechos por San Martín de Moaña y San Pedro de Domaio le declararon suspenso del empleo de Jefe Superior Político de Galicia?O autor do escrito di que serviu ao Marqués de Campo Sagrado durante 15 anos e refírese a el como o seu amo, facendo un panexírico da súa persoa e rematando: un hombre que llora con lágrimas de sangre la mancilla de su honra, adquirida por tantos años a costa de tan preciosos sacrificios, en la vida el vil, es peor que un muerto. El honor siempre se ha comparado a la existencia de la propia vida?

Nos últimos meses de 1813 suscítase un pleito entre o Fiscal de SM e o Alcalde da Parroquia de Moaña contra o Alcalde da Parroquia do Coto de Meira polo dereito á xurisdición da conciliación nunha disputa pola propiedade dunha Fundación Vincular. O de Meira di que Juan Curra, veciño de Moaña, finxe ser Alcalde desa parroquia sen obter da Autoridade a correspondente autorización que o de Meira di ter. Pola documentación do expedente, tamén sabemos que o Secretario do Axuntamento de Moaña era José Benito Pereira, cirurxián da parroquia.

O día 29 de xaneiro de 1814 un auto da Audiencia Nacional de esta Provincia da Coruña dálle a razón ao Alcalde Constitucional da Parroquia de Moaña.

"Auto: Se declara pertenecer el conocimiento de este asunto al Alcalde de Moaña, y en consecuencia el del Coto de Meira deje a aquel expedita su jurisdición y disponga, que Matías Martínez y su mujer concurran al juicio de conciliación ante dicho alcalde de Moaña. Lo mandan los señores D. Julián Cid, D. Francisco Xavier Vázquez y D. Manuel Lejalde. Coruña 29 de enero de 1814". Este auto déixanos claro que a Audiencia recoñece a autoridade do Alcalde e do Axuntamento de Moaña.

O 22 de marzo Fernando VII (el Deseado) volve de Francia a España e o día 4 de maio en Valencia, aconsellado por un grupo de deputados absolutistas e apoiado por militares, promulga un decreto restablecendo a Monarquía absoluta, e voltando ao Antigo Réxime. O día 30 de xullo, mediante Real Cédula, restablece os axuntamentos anteriores a 1808, ordenando a disolución de todos os demais iniciándose o que se deu en chamar a Primeira Restauración.

Moaña aínda tardaría sesenta anos en ser capital do Axuntamento das catro parroquias antes citadas, aínda que no trienio liberal (1920-1923) a parroquia de Tirán formaría Axuntamento con Coiro e entre 1836 e 1874 a capital quedaría establecida en Meira.


*Presidente da Agrupación Cultural Nós, de Moaña

lunes, 28 de julio de 2014

O ´Axuntamento Constitucional´ de Moaña (I), por Xesús Cancelas Franco (A.C. Nós) (Faro de Vigo, Domingo, 27 julio 2014)



O próximo mércores (30 de xullo de 2014) cúmprense 200 anos da publicación dunha Real Cédula impulsada polo rei Fernando VII que disolvía os concellos constitucionais como o de Moaña e restablecía a orde absolutista previa a 1808

O presidente da Asociación Cultural Nós, Xesús Franco Cancelas, achega un extenso traballo no que afonda no tortuoso proceso que viviu o hoxe Concello de Moaña entre 1812 e 1814, cando as súas freguesías comezaron a dar os pasos para xuntarse e formar un "axuntamento constitucional", un dereito que recoñecía a Constitución liberal de Cádiz. O "axuntamento constitucional" chegou a formarse, pero hai xustamente 200 anos, tras o retorno de Fernando VII, disolvíanse eses novos concellos.Era a Primeira Restauración e Moaña tardaría 70 anos en voltar a ser a capital dun concello coas súas catro parroquias.

Cando comeza o século XIX en pleno Antigo Réxime as catro parroquias que hoxe forman parte do Concello de Moaña estaban nunha situación administrativa e xurídica distinta da actual. Por unha parte Tirán, Domaio e Moaña pertencían á xurisdición da Vila de Cangas, provincia de Santiago e Reino de Galicia, en cambio a freguesía e coto de Meira pertencía dende había varios séculos á todopoderosa familia Valladares e Ducado de Atrisco, pero entre 1757 e 1811 o seu señor xurisdicional era Xavier Henríquez y Sarmiento V Marqués de Valladares e IV Bizconde de Meira, o que significaba que el nomeaba os cargos públicos como Xuíz, carceleiro, etc.

O Marquesado de Valladares durante os derradeiros anos do século XVIII estaba nunha etapa convulsa que tamén a sufrían os veciños de Meira, debido á desaparición do IV marqués e pai de Xavier o 19 de xuño de 1757, de xeito tan repentino e sospeitoso que conmocionou á Galicia da época, e ao cabo dun ano despois dunha segunda revisión dunha das súas casas, en Chantada foi atopado morto e emparedado.

Foron acusados de semellante crime a súa muller Isabel Sanjurjo Gayoso, os seus fillos Xavier e Gaspar e un matrimonio de caseiros que traballaban para el. Sufriron un longo e penoso proceso xudicial do que todos acabarían mal agás o herdeiro Xavier que seguiu disfrutando dos seus dereitos xurisdicionais e mayorazgos. Gaspar preso na Coruña negouse a comer e morreu en prisión, a súa nai morreu en 1762 sen terse celebrado o xuízo e os caseiros foron condeados a tormento ata que confesasen.

En 1808 comezou o que se deu en chamar a Guerra de Independencia contra os franceses. Nese mesmo ano entran en Galicia e toman varias vilas e cidades ata a batalla de Ponte Sampaio, os días 7, 8 e 9 de xuño de 1809 na que os franceses foron derrotados e aos poucos días abandoaron Galicia. Nesta época os parroquianos das catro freguesías quéixanse e denuncian con frecuencia o abandono administrativo e xudicial, as levas, requisas, diezmos e contribucións de utensilios, etc. Hai abundante documentación no Arquivo Histórico Provincial en rexistros notariais onde veciños individualmente ou rexidores e maiordomos pedáneos denuncian os abusos. Vaian dous exemplos:

-Francisco do Río veciño do coto de Meira quéixase ante o escribano Joseph Manuel De Graña polo abandono en que os tiña o Marqués de Valladares como Dueño jurisdicional: "Se haya dicha jurisdición sin un juez que la regente y careciendo el otorgante y más vasallos de quien les administre justicia, por no haber ni regidor ni ayuntamiento en dicho coto".

-Ante o escribano Benito Antonio García Guardado varios maiordomos de distintas freguesías da xurisdicción da Vila de Cangas, entre eles, os de San Xoán de Tirán, San Pedro de Domaio e San Martiño de Moaña, expoñen que: "Para defenderse de la contribución de alimentos reclamados por Antonio García, alcalde carcelero de la cárcel de la ciudad de Santiago? Y para que los procuradores generales los defiendan ante los tribunales hasta conseguir decisión favorable y el debido reintegro de lo que se se les ha exigido".

As Cortes de Cádiz, meses antes da promulgación da constitución, en decreto de 6 de agosto de 1811, nun primeiro intento de abolición do réxime señorial, di entre outras cousas que quedan incorporados á Nación todos os señoríos xurisdicionais, procédese ao nomeamento de todas as xustizas e demais funcionarios públicos, correxidores, alcaldes maiores e demais empregados anteriores (dos señoríos xurisdicionais) cesarán desde a publicación deste decreto, e en adiante ninguén poderá chamarse Señor de Vasallos, exercer xurisdición, nomear xuíces, etc., por ser potestade da Nación.

Este decreto afecta directamente a Meira polo que a xustiza e demais funcionarios públicos en adiante non os porá o Marqués de Valladares. Despois de aprobada a Constitución, Meira por ter menos de 1.000 almas somentes tería dereito a elexir alcalde constitucional pero non axuntamento, a menos que "convenga le haya". Isto duraría menos de tres anos porque coa chegada de Francia do rei Fernando VII e a derogación da Constitución o día 4 de maio de 1814 e a posterior Real Cédula de 15 de setembro de 1814 na que se manda sexan reintegrados inmediatamente aos Señores Xurisdicionais a percepción de rendas, froitos, dereitos de señorío territorial e solariego, etc.

O 19 de marzo de 1812 promúlgase en Cádiz a Constitución Política de la Monarquía Española, popularmente chamada "Pepa", que ten un carácter marcadamente liberal e ademais é o primeiro paso para suprimir os privilexios do Antigo Réxime. Nos artigos comprendidos entre o 309 e 323 do Título VI capítulo I, desenvólvese o novo modelo de Ayuntamientos que sería complementado con varios decretos posteriores especialmente o de 23 de maio de 1812:

"Artigo 309: Para el gobierno interior de los pueblos habrá ayuntamientos compuestos del Alcalde o alcaldes, los regidores y el procurador síndico y presididos por el Jefe Político donde los hubiere y en su defecto por el Alcalde o el primer nombrado entre estos si hubiese dos.

Artigo 310 : Se pondrá ayuntamiento en los pueblos que no le tengan y en que convenga le haya, no pudiendo deixar de haberle en los que por si, o con su comarca llegasen a 1.000 almas y también se les señalará término correspondiente".

O 12 de agosto de 1812 o marqués de Campo Sagrado, D. Francisco José Bernaldo de Quirós y Mariño de Lobera, faise cargo dos empregos de Jefe Superior e Comandante General Interino de Galicia (primeira e principal autoridade) que lle conferiu o Capitán General Excmo. Señor D. Xavier de Castaños baixo a aprobación de SA a Rexencia do Reino, que posteriormente o confirmaría no cargo, pedíndolle expresamente a pronta execución do Sistema Constitucional.

A primeiros de setembro de 1812 os veciños de Moaña enterados da Constitución e segundo os concelleiros e testemuñas que os acompañaron nunha posterior denuncia din que: "Exaltado el pueblo de Moaña y a vista de la Constitución publicada ya en Vigo, y sin aguardar a que se les comunicase oficialmente, adquirió un ejemplar de la misma y de los demás decretos y procedió a nombrar electores para establecer su ayuntamiento constitucional, fundándose en que su población excede de 2.000 almas". No acto de nomeamento preséntanse tres electores de Domaio que seguirán o exemplo de Moaña e pretendendo agregarse a este para formar un só axuntamento. Formáronno e comunicáronllo ao Alcalde de Cangas pois dependían da súa xurisdicción, ao Gobernador e ao Alcalde de Santiago (capital do distrito), xuraron solemnemente a Constitución nun acto ao que o párroco de Moaña, D. Pedro Saavedra, non quixo asistir, nen quixeron asinar os demais elesiásticos agás un.

O Alcalde de Santiago comunicoulle ao marqués de Campo Sagrado a decisión dos veciños de Domaio e Moaña, e considerando un atentado a conduta destes, comisiona a D. Vicente Gayoso arrendatario das rendas e ovencións da Mitra de Santiago para que fixese ver aos veciños o seu crime, pero estes non quixeron tomar consello e ao pouco tempo Campo Sagrado recibiu unha representación do alcalde e axuntamento de Cangas avisándolle da separación das dúas parroquias e do mal exemplo, pois tíñanse resistido a concurrir á función da publicación da Constitución.

O alcalde de Cangas pediulle ao Jefe Político de Galicia que o auxiliase "con gente armada y municionada", porque coa independencia destas parroquias non tiñan efecto as ordes para o alistamento e o pago da contribución.

O 15 de setembro de 1812 o Secretario de Gobernación dá orde ao Marqués de Campo Sagrado para que procedese coa maior actividade á formación de axuntamentos constitucionais entre outras institucións. Esta orde sería contestada polo Marqués o 14 de outubro de 1812, manifestando os seus desvelos para cumprila. A realidade era outra, pois Campo Sagrado ordeou o 18, 20 e 22 de setembro aos concelleiros de Moaña e Domaio que disolvesen o Axuntamento Constitucional, e voltasen a escribir que todo estaba desfeito e que ámbalas dúas freguesías voltaban á xurisdición de Cangas. Pero o novo axuntamento constitucional resistiu, non considerando competente ao alcalde de Santiago, queixándose ante o Marqués de Campo Sagrado e comunicándolle a este que tamén se dirixirían ao Rey e así o fixeron o 22 de setembro de 1812 dicindo que nada fixeran contrario á Constitución e pedíndolle administrar xustiza independentemente de Cangas e se lle dese satisfación por parte do alcalde de Santiago.

A partir desa data o problema suscitado en Moaña e Domaio pasa a ser debatido polas Cortes Generales e Extraordinarias reunidas en Cádiz.

Inútiles foron os intentos anteriores de disolver o axuntamento. Campo Sagrado non quixo utilizar a Xustiza de Cangas e expediu carta-orden en 4 de outubro de 1812 a Marín para que fixese entender que tiñan que disolver o Axuntamento Constitucional, pero de novo desobedeceron.

O 5 de outubro de 1812, os veciños de Santa María de Cela formaron axuntamento propio imitando aos de Moaña e Domaio e o Marqués mandou desfacer o axuntamento pero eles acordaron non disolverse. Volta a mandarlle unha carta-orden advertíndolle que de non disolverse, incurrían en delito grave. A resolución foi infructuosa. Entre tanto a xustiza de Cangas alegaba que non podía verificar o alistamento porque Moaña e Cela negábanse a prestar o seu continxente aínda que Domaio si o facía. Máis adiante Cela ofrécelle a Santa María de Ardán a formación dun axuntamento conxunto e a xustiza de Cangas comunica a Campo Sagrado que os desórdenes se extenden a San Martiño de Bueu e San Tomé de Piñeiro e que tiñan detido ao maiordomo pedáneo desta última freguesía.

O marqués o día 11 de outubro de 1812 dálle tres días ao axuntamento de Moaña e Domaio para disolverse, e de non ser así que se presentasen en Santiago o Rexedor Decano e o Procurador Síndico.

O 30 de outubro de 1812 o axuntamento de Moaña e Domaio reacciona dirixíndose de novo ao Rey, dando parte de todo o que pasaba e pedíndolle que se lle recoñecese como Axuntamento Constitucional e se tomase Providencia contra o Jefe Superior, os alcaldes de Santiago e Cangas e o párroco de Moaña.

O marqués a pesar de que xa tiña unha resolución da Rexencia (D. Luis María de Borbón) "para dejar obrar a los pueblos", pois as ordes para disolución do Axuntamento, non podían menos que mirarse como arbitrarias, reacciona decretando o arresto dos compoñentes dos axuntamentos de Moaña e Cela, deixando libres aos demais se atendían as súas ordes, avisándolle ao Alcalde de Cangas que puxese en liberdade ao maiordomo pedáneo de Piñeiro que seguía detido.

Campo Sagrado avisou ao Gobernador de Pontevedra da execución do arresto e este cumpriuno. O 9 de decembro de 1812 chegan detidos a man armada ao Cuartel de Instrución de Santiago os individuos de Moaña e Cela e estes nos interrogatorios aseguraron estar aconsellados por D. Manuel Gómez (Chasco,) veciño de Vigo, ao que intentaron deter pero ocultouse.

O día 22 de decembro varias mulleres dos elexidos para compoñer o Axuntamento Constitucional de Moaña e Domaio, en Representación ás Cortes quéixanse pola prisión e tropelías que sufriron os seus maridos, que foron levados todos como facinerosos, saqueáronlle as súas casas, estafaron e maltrataron as súas mulleres por parte da tropa que comisionou o Marqués e pola instigación de varios señores e curas. Sabemos por poderes notariais posteriores que María Benita Portela, Luisa Nogueira, María Carballo, Antonia Nogueira, María Martínez, Francisca Figueroa, Luisa Pereira e Juana Juncal referíanse a D. Manuel Vázquez Pardiñas, Presbítero de Coiro, D. Andrés Alonso Comesaña, Párroco de Domaio, D. José Saavedra Yebra, Señor do Rosal, D. Pedro Benito Rubiños, propietario de Paxarín e D. José Antonio Jáuregui de Moaña, aínda que eles alegaban que lles imputaron a falsa calumnia de "haber conspirado de unión contra la formación de aquel Ayuntamiento".



*Presidente da Agrupación Cultural Nós de Moaña