lunes, 28 de diciembre de 2015

A Casa do Pescador de Moaña / Xesús Cancelas Franco


Inauguración do Pósito de pescadores en Moaña, 1939. Foto LLANOS

Desde a formación do Pósito marítimo de pescadores de Moaña no ano 1921 o seu presidente José Costa Alonso, así coma o resto de directivos e asociados, tiñan como obxectivo prioritario edificar o que chamaban a Casa do Pescador. Esta non comezaría a tomar corpo ata que en Madrid, no 1929, o enxeñeiro Fernando García-Arenal fixo un proxecto que serviría de base para a solicitude de ocupación dunha parcela marítimo terrestre ubicada na Praia de Moaña.

O alcalde da época recomendou como ubicación posible unha parcela situada diante das casas de Abelardo Currás e dos herdeiros de José Pereira. Non tardaron en opoñerse á obra un grupo de veciños alegando que era un espantallo para as edificacións existentes, ademais de ser zona de varada de barcos e secado de redes. A directiva da sociedade alegaba que era unha parcela de recheo de pedras e materias de construción que non servía nin para usos pesqueiros nin para paseo e que os opositores eran uns egoistas.

O 11 de marzo de 1935 o Ministro de Obras Públicas asina una orde autorizando ao Pósito de Pescadores para o aproveitamento dunha parcela en zona marítimo terrestre para a construción da Casa do Pescador. Comezan as obras o 11 de xuño aínda que días antes unha comisión de veciños, propietarios, patróns e armadores visitaran ao Gobernador Civil para protestar, non contra o Pósito en si, senón pola zona onde estaba previsto construílo e polos perxuicios que causaba e o risco de que se fixeran máis edificacións. Algo desconfiaban os que protestaban dado que estaba prevista a construción da praza de abastos na parcela colindante onde se realizaba o mercado ao aire libre e seis meses despois cando se recibe una subvención para construir o cuartel da garda civil algúns intentaban edificalo na parcela contigua á praza. Por sorte o alcalde Romero desestimou esa posibilidade.

Nesa época o presidente José Costa Alonso e outros directivos realizaron unha ampla campaña de propaganda a favor do Pósito en artículos na prensa local e revistas de Madrid, ademais de entrevistas co Ministro de Traballo e outros cargos públicos no verán de 1935. Con todo o principal problema non era a oposición veciñal senón a falta de financiación, pois somente contaban con axudas do Instituto Social da Mariña e o esforzo dos asociados. No ano 1936, despois de comenzada a guerra, e sen rematar as obras a institución instálase no novo local provisoriamente e non sería ata que recibiron unha axuda de 2.000 pts. da Unión de Fabricantes de Conservas cando remataron as obras.

Por fin, o 13 de novembro de 1939, ao día seguinte das festas patronais e con dúas bandas de música, a Municipal de Mondariz e a Lira de Ribadavia, faise o acto de inauguración con discursos do presidente, autoridades de mariña e locales que serían retratados por Llanos diante do edificio.

No BOP nº 10 de 1968 a Cofraría Sindical de Pescadores San Martín de Moaña (antigo Pósito) pide autorización para a ampliación do edificio e coas posteriores obras quedaría tal como o coñecemos na actualidade.

Memoria de Moaña

Agrupación Cultural Nós

viernes, 18 de diciembre de 2015

José Costa Alonso (1887-1960) / por Xosé Carlos Villaverde Román





José Costa Alonso, presidente do Pósito de pescadores de Moaña. Foto LLANOS.

Á idade de trinta anos (1917) José Costa Alonso, popularmente coñecido por Pepe de Ruperta, acudiu a unha charla, impartida no centro de Moaña polo oficial da armada D. Alfredo Saralegui Casellas, sobre a formación e emancipación dos mariñeiros cara montar pósitos de pescadores e mariñeiros por toda xeografía costeira de España. Cando Costa Alonso saíu da conferencia non sospeitaba que chegaría a ser un dos maiores defensores desa filosofía. Se ben ese primeiro contacto quedou en nada, si o tivo catro anos máis tarde (1921) cando o auxiliar de Saralegui, D. Antonio Fernández de la Ballesta, consegue de Costa Alonso a formación do Pósito de Moaña a base duns poucos amigos e sobre todo, de familiares. A partires de entón foi un férreo impulsor das propostas de Saralegui que argumentaba a existencia dos pósitos en base a unha formación da sección de Socorros Mutuos, creación de escolas de orientación marítima, consecución de lanchas e aparellos propios e a constitución dunha Caixa de Crédito.

O compromiso de asumir aquela idea custoulle a Costa Alonso moitos desgustos, sobre todo económicos, familiares e políticos, pero eses contratempos apenas quebraron a convicción de defender e potenciar as formacións dos pósitos por toda costa galega. O seu esforzo mereceulle nomeamentos como: ser vogal da Caixa Central de Crédito Mariño, presidente da Federación de Pósitos Mariños e Pescadores de Galicia, presidente da Federación Comarcal dos Pósitos das rías de Vigo e Pontevedra e asesor técnico da Federación de Pósitos de Galicia. Despois, durante o franquismo, os pósitos foron convertidos en confrarías a partir de 1944 e José Costa Alonso desenvolveu cargos coma: Xefe da Sección Social do Sindicato de Pesca, inspector dos pósitos, Patrón Maior da Confraría de Moaña e incluso chegou a ser concelleiro en Moaña durante os anos 50 do pasado século.

No principio da súa andaina pasou momentos moi difíciles debido á formación do sindicato Alianza Marinera que consideraba aos pósitos como organizacións caciquís apoiadas pola patronal. Despois, durante a dictadura de Primo de Rivera (1923-1930), os pósitos foron oficialmente favorecidos, chegando a formar un colexio en Tirán. Durante a II República voltaron os enfrontamentos cos sindicatos de mariñeiros e máis tarde, no franquismo, moitos pósitos foron disoltos por consideralos “rojos”, pero Costa Alonso conseguiu que o de Moaña fora protexido gracias á súa mentalidade dereitista e á súa forte relixiosidade; de feito foi o principal impulsor para construír a igrexa do Carme na Seara. Pero a gran emoción de Costa Alonso foi a inauguración en novembro de 1939 da Casa do Pescador de Moaña ou Pósito.

Memoria de Moaña

Agrupación Cultural Nós

viernes, 11 de diciembre de 2015

Mámoa de Chan de Arquiña



Un túmulo dolménico con la estructura megalítica al descubierto, por haber sido saqueado. Situado en el km. 3 de la pista forestal que aquí se bifurca hacia Domayo y el Monte Faro. Tenía un corredor incipiente. Fue excavada en 1953 por Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza, que halló numerosos fragmentos cerámicos, que permiten conjeturar la existencia de unos siete vasos (entre ellos uno decorado, del tipo I de Leisner o tipo IIIa de Bosch-Gimpera, 2300-2200 a. de C.) ; se obtuvo un microlito triangular de 30 mm. de base por 18 mm. de altura, de sílex ; varios fragmentos de hacha o cuchillos de este material, que en unión de una hermosa hacha de piedra pulimentada [de sección trapezoidal, de 40X40 mm. y 218 mm. de longitud, con huellas de enmangue, de pizarra gnélsica], encontrada a la entrada del corredor, pero fuera de la tumba, bajo el revestimiento, y por tanto "in situ". Se hallaron también un trozo de piedra que tiene huellas de haber servido para afilar, ocho fragmentos de útiles de sílex no identificables, 28 lasquitas de cuarzo corriente, cuatro lasquitas de cuarzo fino y dos de cristal de roca, nueve fragmentos pequeños de limonita, y treinta y una cuentas discoidales de materia orgánica. Se hizo análisis polinológico de la tierra extraída del túmulo, del que se dedujo "la existencia de bosque de robles, alisos y abedules, en el paisaje de la época en que se levantó la mámoa, con un sotobosque como el actual de ericas". La cámara tiene en su parte inferior un diámetro de 3.45 metros y su altura es de 2.20 metros en el centro. Los soportes, catorce en total, se hallan imbricados, montando el de delante sobre el posterior. Lo mismo ocurre con las piedras de la cubierta. La longitud del corredor es muy pequeña, no alcanzando más que 1.70 metros, con una anchura de 0.95 metros en la entrada y de 1.60 metros en su enlace con la cámara, y una altura de 1.60 metros en su comienzo y 1.15 en la entrada. El túmulo medía 30 metros en su eje E-W y 25 metros en sentido N-S.

Cerca de este túmulo "existía un trozo circular de terreno, de unos 15 metros de diámetro, tal vez al menos, completamente estéril, en forma de ligera convexidad u hoyo. Fue excavado por los mismos que saquearon la sepultura de Chan de Arquiña, también en busca de tesoros". (SOBRINO L. RUZA)

(Inventario de monumentos megalíticos / por José Filgueira Valverde y Alfredo García Alén)

Igrexa de San Martiño : ficha didáctica

A igrexa de San Martiño de Moaña é unha obra románica do século XII que foi ampliada durante o século XVIII modificando a súa cabeceira para erguer unhas capelas rectangulares con bóvedas de casetón típicas do barroco.

1) Neste plano sinala a parte pertenecente ó período románico e ó barroco:



Como te darías de conta é na nave principal donde nos atopamos as características do románico. Características que apreciamos millor no exterior: na portada e nos laterais



2) Sinala as distintas partes da portada románica:

3) ¿Cómo son as arquivoltas e cántas hai?:



4) ¿Cantas figuras componen o tímpano e a quénes representan?

5) ¿Están esculpidas detalladamente ou toscamente?

6) ¿A qué se debe este tipo de tallado e cal era a súa función?

7) Na fachada tamen podes apreciar unha cornisa ou aleiro que descansa sobre duas columnas e uns canzorros, éstes, como sabes, teñen a función de contrafortes aparte da función decorativa.
¿Qué tipos de motivos representan?: xeométricos, animais, vexetais, humans.
¿Repítese algún motivo destes?
Busca dous que representen motivos xeométricos, debúxaos e sinala a súa situación.

8) As columnas son, como podes ver, son elementos sustentadores, ademáis nesta fachada teñen unha función decorativa. Fixándote nas distintas partes das columnas: basa, fuste e capitel,
¿Poderías decir si todas son iguais?
¿En qué se diferencian?
¿Correspóndese as columnas do lado dereito que sosteñen as arquivoltas e o aleiro coas do lado esquerdo?
¿En qué se diferencian?

9) Non só nos imos atopar elementos románicos na fachada principal desta igrexa senón que nas outras duas fachadas norte e sur tamén podemos apreciar estes dous elementos, os románicos.



¿Qué diferencias atopas entre a porta sur e a fachada principal?. Describe e diferenciaos.

10) Hai, como observaches, unha inscrición. ¿Había outra nalgún outro lugar da igrexa?. ¿Podías reproducilo?

11) Outros elementos que se reproducen na fachada sur son os canzorros. ¿Repítense os temas da fachada principal?. ¿Cáles son e qué ocupan?



12) Na fachada norte atopamos outra porta con dintel pentagonal, ¿Podías explicar cáles son os temas ornamentais que emprega?



13) Nos canzorros atopas similitude cos vistos anteriormente ?



14) Repítense nesta cornisa algúns temas? ¿seguen algún orde?

15) Podes sinalar agora qué parte da igrexa corresponde ó barroco?

16) Se existisen as ábsides primitivas, ti como cres que serían: semicirculares, cadrados ou pentagonais ?. Debuxa o modelo

Río da Fraga : unidade didáctica / por Arturo Lado Curty

Desde un punto de vista ortodoxo este río podría para algunos ser un torrente muy grande y sin embargo para otros es un río pequeño. En cualquier caso, como torrente o río, tiene tres zonas muy diferenciadas, la primera (Marcada con un 1 en el mapa general), es una cuenca de recepción de agua y se corresponde con la parte más alta del río. En esta zona se recogen aguas de zonas próximas al monte Xaxán, como son O pozo da Maceira, O monte Sobreira, incluso do monte Faro de Domaio.


Fervenzas na conca do río

Precisamente en esta primeira parte es donde se producen las dos grandes bifurcaciones del río que a la larga se desmembrarán a su vez en múltiples ramas que proceden de múltimples focos de recepción, este hecho le da ciertamente la categoría de río pues se nutre de muchas cuencas distintas. La zona de bifurcación está precisamente en la falda del monte Xaxán a 250 metros sobre el nivel del mar en la zona de campo sucos (todas las referencias se aprecian en el mapa). En esta zona, el proceso erosivo del agua es el más importante, aquí el agua de lluvia es donde ejerce un poder erosivo mayor pues la acción mecánica del agua combinada con su accion química produce el desgaste de la roca madre por la que pasa excavando el típico valle en v, si observamos bien la zona donde se escuentra la bifurcación de los dos ríos nos encontraremos en el comienzo de un valle en V por el centro del cual baja el río (en su parte más profunda) y que deja al lado derecho según se baja os Torreiros, Baladiños e o pozo da maceira y a su izquierda o Campo de sucos y Chan de Arquiña.

En esta zona es fácil perder el cauce del río pues la vegetación es muy densa y el río al estar diversificado en cada vez torrentes más pequeños profundiza por zonas a veces inaccesibles.

Si se insiste tanto en la bifurcación es porque la parte del río a partir de aquí es muy difusa y con vegetación degradada por cultivo extensivo de acacia y eucalipto en la falda del monte Xaxán.

Esta zona de bifurcación esta rodeada de bosque de eucaliptos, pero en la zona en sí hay algo de matorral autóctono típico de ríos: hiedra, sauco, madreselva, lúpulo, alguna ciperácea, los típicos helechos, musgos y hepáticas.


Fenteira fronte á fervenza na parte alta do río

Desgraciadamente todas estas variedades están muy distribuidas por la presión física que sobre la ripisilva ejerce una masa muy densa de acacia.

La acacia, como dijimos antes, domina toda la falda de los montes próximos y particularmente en este punto de las dos ramas del río. Es un árbol muy espectacular pero no es autóctono por lo que se encuentra en condiciones a las que forzosamente se tiene que adaptar, por supuesto compitiendo contra variedades autóctonas que no necesitan atacar por lo que no son agresivas. La acacia utiliza para asentarse diversas estrategias como la guerra química (consiste en producir por determinadas partes de su estructura, preferentemente por las raíces y las hojas, sustancias químicas que inhiban o dificulten el crecimiento de especies próximas). Otra estrategia de la acacia es su grado de reproducción asexual emitiendo clones de manera desordenada pero siempre con el fin de la expansión ósea ocupando todo el terreno posible a su alrededor.

En todos los bosques de acacia que veamos a lo largo del río tendrán esta característica que acabo de describir, es decir, impenetrable, con una densidad de plantas por metro cuadrado muy grande sobre todo cuando las acacias son jóvenes. La acacia es una mimosácea y tiene muchas características comunes a la mimosa, de hecho cuando la acacia es joven las hojas de ésta son casi indistinguibles de los de la mimosa adulta.

Dada la densidad de plantas en esta zona es posible que tengamos que rodear la zona de bifurcación hasta un cortafuegos y pista forestal que queda según subimos la ladera de la derecha del río, si seguimos por la pista forestal (2, en el mapa), llegamos a la parte más arriba del río que corresponde con la falda del Xaxán.

Concretamente vamos a dar a la carretera que va desde la bifurcación de la carretera de Marín hasta Chan de Arquiña.

El siguiente tramo según se baja que vamos a comentar es con mucho donde más nos vamos a detener por ser el de más interés tanto geológico como biológico y ecológico. Esta unidad didáctica está pensada fundamentalmente para trabajar en el tramo que paso a comentar.

DESDE A PONTE DA FRAGA HASTA LA BIFURCACION

Esta es la zona marcada como el 3 en el mapa general, y que corresponde con el mapa detallado de la página posterior.

Desde el puente da Fraga hasta la bifurcación del río en dos ramas, nos movemos en una altitud respecto al nivel del mar desde los 200m hasta los 300, sin embargo hay que reflexionar sobre este dato, pues es muy significativo. Hay que tener en cuenta que desde la playa de a Xunqueira hasta el puente la altitud es de 200 m pero sobre unos 3000 de recorrido real, sin embargo el tramo que nos ocupa tiene aproximadamente unos 400m de recorrido y en solo esa distancia el río sube 100m en altitud por lo cual nos encontramos en una zona de pendiente pronunciada.

En la práctica de demarcación de una zona de terreno para su estudio se tendrá que hallar la pendiente del terreno

Esta pendiente acusada se hace más interesante por el hecho de que esta zona queda imbricada en el fondo de un valle en V con zonas más o menos profundas

Empezamos subiendo desde el puente y vemos al principio el granito claramente arrasado por una pala excavadora, se percibe que se ha ancheado el río.

Se aprecian sobre todo acacias y algún carballo, las rocas están tapizadas de musgo. A cien metros del puente se ve un precioso bosque de alisos y de carballos en el margen derecho del río a unos 25m del cauce.Seguimos subiendo y después de una zona de eucaliptos jóvenes, entramos en una zona llana con muchas acacias

En todo momento pegados al río hay alisos con mucha hiedra en su tronco y muchas variedades típicas de ripisilva así como helechos y musgo abundante.

Esta será una constante a lo largo de todo este tramo e incluso de las partes altas del tramo desde el puente hasta la playa de la Xunqueira

En esta zona llana, sobre todo en su parte mas alta, se aprecia la densidad tan exagerada del bosque de acacia. De los árboles tumbados salen varias ramas perfectamente verticales que realmente ya se comportan como clones independientes y árboles normales.

En la margen izquierda del río en esta zona llana se ven dos cosas muy interesantes:

1° Pequeños regatos que discurren por la pendiente de la cara izquierda según se sube, nutren al río y son muy importantes en invierno y aun perceptibles en verano. Como se puede observar en la base de estos regatos se aprecian pequeños conos de sedimentación. De hecho el sustrato por el que discurre el río es en zonas sedimento arenoso y en otras zonas roca granítica, si observamos con atención las distinguiremos perfectamente y sabremos por que hay en determinados sitios un sustrato y no otro.

Afluente procedente da cunca de Pozo da Maceira

2° Pequeña formación de falsa acacia. Este árbol, caducifolio de clima templado y procedente de Norteaamérica, está muy extendido por la zona de Moaña. La zona da Pena y las zonas verdes de Quintela y Abelendo son muy ricas en falsa acacia.

Este árbol se encuentra esporádicamente en determinadas zonas del río pero menos de las que debería.

Después de este llano seguimos subiendo con cierta dificultad. Seguimos encontrando matorral típico de río con avellano, y aliso....etc.. Como se comentó antes, esto lo vamos a encontrar siempre de ahora en adelante.

Bosque de ribeira na formación das primeiras pozas

Aprovecho para comentar que en este río vamos a encontrar en repetidas ocasiones muchos "pozos" que se forman en zonas en las que el terreno es llano y el cauce ancho, en las cuales hay gran riqueza biológica tanto de plantas como de animales, sobre todo invertebrados

Seguimos subiendo y justo después de una gran poza que llama mucho la atención vemos la primera cascada, esta no tiene mucha trascendencia, pues el desnivel que la origina es pequeño por lo que realmente no pasa de ser un salto de agua. Es aconsejable rodearla por la derecha.

Después viene una zona tranquila de acacias y alisos con un pequeño torrente que nutre de agua al río y se localiza a la izquierda, con toda seguridad procede de una cuenca de recepción de agua.

A unos 4 metros del torrente nos encontramos con la primera cascada importante, ésta proporciona gran caudal al río por tener un salto muy grande en altitud y un desnivel importante. Pregunta a tu profesor como medirlo e inténtalo

Esta cascada es mejor subirla por la derecha.

La parte superior de la cascada es un cúmulo de múltiples ramificaciones de agua y muchos pozos, en el margen izquierdo hay un pequeño macizo granítico por encima del cual debemos seguir y posteriormente cruzar al lado derecho.

El granito es la piedra más abundante en Galicia, este es un dato fundamental para saber el origen de los montes gallegos y el río que nos ocupa no es una excepción, por ello deducimos que el sustrato sobre el que viaja el agua es plutónico, como todo el monte, pero los plutones se forman en el interior de la tierra.

¿Por qué entonces están en el exterior, aquí en Galicia? Investígalo, ésta es la clave de toda la parte geológica de toda esta unidad.

Después de este breve apunte seguimos por el río atravesando una zona clara con una formación central de acacias, con alisos escasos y eucaliptos a la izquierda

Después entramos en una zona con muchísima acacia y muy húmeda, con mucha hiedra y musgo, de hecho hay algún carballo y aliso tapizado con musgo en su base y casi por completo de liken en el resto de su porte.

Cuando acaba el bosque de acacia, viene una zona con bastante dificultad con abundante silva que impide pasar por aquí, en estos casos hay que utilizar la pericia para pasar.

Después empieza una pendiente muy pronunciada con una cascada de unos 10 metros de altitud, en pendiente, en este caso el camino para subir es variable y no hay reglas, hay que improvisar. Lo cierto es que en esta cascada hay poco cauce pero la velocidad del agua es muy importante, sobre todo en invierno.

Al llegar a la parte alta de la cascada nos encontramos con una zona interesantísima, con una pendiente muy moderada, casi inexistente.

En el margen izquierdo según se sube hay una formación de eucaliptos jóvenes, es un bosque claro y seco.

Justo encima de esta formación se encuentra una de las formaciones más interesantes de todo el río, es un pequeño bosque de abedul autóctono, esta formación es fácil de reconocer pues tiene el tronco blanco y en otoño presenta un color amarillento por ser un árbol caducifolio.

El bosque de abedul es muy vistoso, y en su suelo se acumula un humus de los más importantes de nuestro bosque, este es un sustrato riquísimo para el crecimiento de cualquier variedad autóctona que haya coevolucionado con el abedul (investiga el por qué de esta afirmación). Y es una importante reserva de agua por ser un bosque muy tupido.

Lo cierto es que si uno se fija esta formación de abedul está seriamente amenazada por el envolvente macizo de eucalipto que la rodea por todas partes.

Para darse cuenta de las afirmaciones que acabo de hacer, es necesario efectuar las prácticas de inhibición del crecimiento de competencia por guerra química, y humedad del suelo.

Este es un sitio perfecto para coger muestras, pues al analizar la tierra que se encuentra debajo del eucalipto se comprobará la sequedad de la misma, así como la inhibición del crecimiento de cualquier semilla autóctona u hortícola, por contener sustancias químicas producidas por el eucalipto que evitan el crecimiento de plantas vecinas y eliminan competencia por el agua, biomolécula inorgánica absolutamente esencial, que el eucalipto necesita en cantidades desmesuradas.

En el margen derecho del río hay algo de acacia, algún pino y algún carballo. Además de esto en esta zona se localiza matorral típico de río: helechos y musgo, de hecho aquí se localiza el 90% de las especies representativas de este río.

Es como ya comenté al principio una zona inmejorable para obtener muestras para hacer las prácticas propuestas, aunque al final de este trayecto veremos que hay otra zona aún mejor.

Si seguimos por la izquierda llegaremos a otra cascada con mucha pendiente, subimos y arriba hay una zona llana de unos 10m, al pasar este llano nos encontramos con una cascada más, al subirla llegamos casi al final de nuestro recorrido, es decir, a la bifurcación del río en dos ramas.

Una vez llegamos a la parte de arriba de esta última cascada ya observamos un paisaje muy especial respecto a lo que anteriormente encontramos.

Aquí el río se minimiza hasta un cauce muy escaso, es un sitio soleado en la parte central, sin apenas maleza en la parte izquierda del río. En esta parte hay un fantástico bosque de abedules, carballos y robles con un humus en el suelo que actúa como sustrato alimenticio para los propios árboles y la vegetación que haya a su alrededor en equilibrio perfecto con el bosque.

Carballeira por enriba da zona das fervenzas

Este pequeño bosque es una verdadera reliquia, y un ejemplo de como era la inmensa mayoría de Galicia en otro tiempo, es también un ejemplo del perfecto equilibrio que guardan las especies que lo conforman, y que nos da una idea precisa del verdadero significado biológico de la coevolución.

Si observamos el lugar que nos ocupa de forma amplia y general observaremos lo siguiente: Tres zonas claramente diferenciadas que paso a comentar.

1. Bosque autóctono caducifolio, húmedo, con abundante humus, zona muy rica energéticamente.

2. Bosque de eucalipto, adyacente al anterior un poco más adelante según se sube hacia la bifurcación, bosque claro, seco, con mucha maleza (malas hiervas, plantas oportunistas), muy árido, sin humus con mucha competencia entre los mismos vástagos en crecimiento y con una constante lucha con todo lo que le rodea por la "posesión" del agua disponible.

3. Zona próxima al río con alisos, ripisilva, musgo, helechos, y zona muy rica por proximidad al agua.

Esto respecto a la zona de la izquierda según se sube. La zona de la derecha es completamente distinta, está llena de silvas, hay mucho musgo y algún árbol autóctono, pero está mas degradada que la zona del bosque pues tiene más presión de los eucaliptales que tiene en la parte superior.

La variedad de ambientes de esta zona es tan rica que se hace imprescindible para el estudio y la comprensión de este ecosistema de río .

Después de esta zona, atravesamos por la parte inferior una formación de eucaliptos, posteriormente entramos en una zona de ripisilva y acacia con una vegetación muy tupida, donde apenas hay claridad y se almacena mucha humedad que desgraciadamente la aprovecha la acacia pues no hay vegetación autóctona de porte arbóreo.

En esta zona apreciamos la bifurcación del río en dos ramas que aquí se juntan, pero a menos que este terreno haya sido brozado no se puede seguir por aquí ninguna de las dos ramas, por ello para ir más arriba y acabar definitivamente nuestro recorrido es necesario volver sobre nuestros pasos al bosque de abedul anterior, desde allí cruzamos el río y subimos con dificultad por la ladera derecha hasta encontrar una pista forestal que tiene perpendicular a ella un cortafuegos, seguimos por la pista hacia el monte. Desde esta pista la perspectiva del río es muy amplia y veremos hacia arriba las dos ramas y su recorrido y hacia abajo la caída del río apreciándose con claridad que el río es la parte más baja de un valle en V.

Siguiendo hacia el monte nos cruzaremos con una rama del río y veremos la otra y comprobaremos se bifurca, trifurca..... en múltiples ramas y cada vez más a medida que subimos. Por fin llegaremos a la carretera que sube a Chan de Arquiña.

DESDE A PONTE DA FRAGA HASTA A PRAIA DA XUNQUEIRA

Este es el tramo más largo pero el menos interesante biológico-geológicamente hablando. Sin embargo este tramo es idóneo para estudiar los siguientes aspectos

1. El emplazamiento de molinos, un ejemplo de la cultura ecológica de nuestros ancestros que consiguieron aprovechar la energía del medio con construcciones, que se incluían en el entorno no sólo funcionalmente, sino también de forma estética. Sería conveniente anotar en un mapa exclusivo la localización exacta de los molinos.



Muíño restaurado

¿Por qué no se construyeron molinos más arriba?

2. Cómo va cambiando el río tanto cualitativa como cuantitativamente hasta llegar a la playa, donde hay agua salada.

3. La pendiente del río va disminuyendo progresivamente, por tanto la velocidad del agua es menor, por lo que por efecto de la gravedad las partículas que lleva en suspensión (sedimentos) se van depositando progresivamente. Este hecho va a condicionar una progresiva gradación de tamaños de los sedimentos desde que hay deposición apreciable (en el comienzo de la zona llana y que habrás de determinar), hasta la entrada de la playa donde el sedimento es más fino y más abundante.



Parte media

4. Los depósitos de basura, que degradan el ecosistema, son aquí abundantes, el hecho de que la gente ensucie el monte da mucho que pensar, deberías investigar seriamente y exponer de forma seria por qué se ensucia el monte, quién lo hace, qué conllevan estas actitudes respecto al futuro cercano del río y sobre todo cómo, a quién se debe denunciar este hecho tan lamentable.

Vexetación de carrizos na parte baixa

Sin embargo hay que tomar postura ya desde que uno es estudiante, pues los problemas del presente se heredarán en el futuro por lo que hay que proponer estrategias concretas para evitar la contaminación y aunque es difícil de arreglar el mundo si se pueden arreglar los pocos sitios que hay en el pueblo de uno para que en el futuro recobren su equilibrio, pues aunque parezca imposible la naturaleza tiene capacidad de regeneración, limitada, pero la tiene y en este río yo creo sinceramente que empezando a trabajar desde ya, se puede recuperar lo dañado que es bastante, sobre todo en la parte inferior.

5. Sería por último interesante hacer un esquema de plantas traza indicadoras de contaminación. Haz una investigación, o pregunta a tu profesor de las 4 o 5 características que tiene un medio contaminado y busca en el la parte baja del río zonas que cumplan estas características indicando el motivo de posible contaminación.

22 de enero de 1996

jueves, 10 de diciembre de 2015

Fauna : vertebrados terrestres / Cándido Martínez Rodríguez, Francisco José Bernárdez Solla

A composición da fauna vertebrada en Moaña, xunto coa do resto do Morrazo e a de Galicia, ven determinada por dous feitos principais: a posición xeográfica e a evolución climática, ao que tamén se pode engadir o peso do efecto humano a través da súa historia, sobre todo da máis recente.

A fauna vertebrada terrestre moañesa presenta elementos de transición entre as Rexións Eurosiberiana e Mediterránea do Paleártico. Está asociada á vexetación característica autóctona das carballeiras e das fragas, onde se misturan distintas especies arbóreas, arbustivas e herbáceas, tanto terrestres como acuáticas de río ou charcas. En menor medida, tamén se asocia á vexetación alóctona, principalmente en repoboacións de piñeiros e eucaliptos en réxime forestal para a producción de madeira. En cada un destes hábitats vive e desenvólvese unha determinada fauna conformando, en conxunto coa vexetación e o medio físico existente, ecosistemas onde todo está relacionado e entrelazado, formando un círculo vital no que uns elementos viven e dependen dos outros, para un perfecto equilibrio biolóxico

Neste catálogo imos tocar as distintas especies de fauna vertebrada terrestre que viven e se desenvolven nestes ecosistemas, dos que se valen e nutren para establecer entre si o que se chama rede trófica con: productores primarios - herbívoros - carnívoros - detritívoros da materia morta en descomposición. Cada especie ten a súa escala ou nicho ecolóxico propio dentro da pirámide e depende do resto para sobrevivir, complementándose. Un pequeno desaxuste na rede dun ecosistema pode causar problemas e desequilibrios ecolóxicos no mesmo.

Cada un destes ecosistemas ten o seu propio valor faunístico, pero salientamos o das carballeiras e fragas pola súa gran diversidade de especies vexetais e a conseguinte función osixenadora bioclimática que conforma un hábitat máis rico en especies animais, ofrecéndolles unha confortable calidade de vida e seguridade de cobixo. O catálogo de especies que imos tratar ven recollido maioritariamente do estudio dun destes ecosistemas, máis concretamente o do Carballal de Coiro, espacio natural protexido urbanisticamente dende o ano 1989, onde atoparemos bosque, monte raso a toxos e a mato, e ríos e regatos con cadansúa área de influencia de ribeira; nel intégrase unha parte de territorio de monte do municipio de Moaña, xunto con zonas dos municipios de Cangas e Bueu, e pasa por ser o segundo máis importante bosque oceánico caducifolio das Rías Baixas, tras as fragas do Tambre na Coruña, e un dos máis importantes da costa de Galicia.


Carballeira na Paralaia

Con este inventario de especies, baseado nun estudo do citado espacio natural realizado a principios da década dos 90 do século pasado polo Grupo Ecoloxista Luita Verde, podemos sinalar que estamos ante a maioría das especies de vertebrados terrestres que podemos avistar dentro dos límites do municipio, dado que nel se atopan a maioría dos hábitats terrestres de Moaña, nos pequenos espacios verdes e naturais do interior e do redor dos núcleos urbanos, nos bosques naturais de ribeira, veigas e comareiros cos seus regatos e as súas sebes arbustivas naturais tradicionais. Tamén se deben incluír na súa área de influencia os distintos parques e xardíns, tanto públicos como privados, como fonte dunha pequena e variada fauna salvaxe, maiormente aves e micromamíferos. O inventario está distribuído en tres apartados de especies principais: -Herpetofauna: Anfibios e Réptiles. -Mamíferos: Micromamíferos, Quirópteros e Macromamíferos. -Aves

HERPETOFAUNA

O 71% da herpetofauna de Galicia atópase representada dentro dos límites do citado espacio natural, encontrándose unhas 26 especies de anfibios e réptiles. Son as dúas familias de vertebrados máis antigas dentro da escala evolutiva biolóxica da fauna terrestre.

NOME CIENTÍFICO / NOME GALEGO / NOME CASTELÁN

Coronella Austriaca
Cobra lagarteira común
Culebra lisa europea


Coronella Girondica
Cobra lagarteira meridional
Culebra lisa meridional

Elaphe Scalaris
Serpe riscada
Culebra de escalera


Malpolon Monspessulanus
Cobregón
Culebra bastarda


Vipera Seoanei
Víbora de Seoane
Víbora gallega

Anguis Fragilis
Escáncer común
Lución


Chalcides Chalcides
Esgonzo común
Eslizón tridáctil

Chalcides Bedriagai
Esgonzo ibérico
Eslizón ibérico


Lacerta Lepida
Lagarto arnal
Lagarto ocelado

Lacerta Schreiberi
Lagarto das silvas
Lagarto verdinegro


Podarcis Bocagei
Lagartixa galega
Lagartija de Bocagei

Podarcis Hispánica
Lagartixa dos penedos
Lagartija ibérica


Psammodromus Algirus
Lagartixa rabuda
Lagartija colilarga

Natrix Natrix
Cobra de colar
Culebra de collar


Natrix Maura
Cobra de auga
Culebra viperina

Neste apartado distínguense dúas familias de especies principais: Saurios( lagartos, lagartixas, escánceres e esgonzos), de pel escamosa, catro patas (máis pequenas nos escánceres e esgonzos, producto dun proceso evolutivo intermedio) e rabo; e os Ofidios (cobras e víboras), sen patas e con placas córneas capilares, producto dun proceso evolutivo posterior. A maioría son de reproducción ovípara salvo raras excepcións, como o caso da víbora de Seoane que é ovovivípara.



Lagarto arnal (Lacerta lepida)

Adoitan aparearse e reproducirse entre marzo e finais de xuño, aínda que hai algunha especie que posúe dous celos ó ano e pare en outono, como no caso da cobra lagarteira común. Son termófilas, de sangue frío, cunha pel recuberta de escamas, seca e impermeabilizante. Gustan de ambientes cálidos, dos que necesitan para regular a súa temperatura corporal interna, o cal os obriga ademais a ter unha fase de hibernación ou metamorfose na fría e húmida estación invernal. A maioría deles son de actividade diurna, salvo algunhas especies como o escáncer común ou a cobra lagarteira común, de costumes máis crepusculares ou seminocturnas. Son especies endémicas o lagarto das silvas, do oeste peninsular, a lagartixa galega, do noroeste, o esgonzo ibérico, de toda a península agás a parte do norte máis húmida, e especialmente a víbora de Seoane do nor-noroeste húmido, dende Galicia-norte de Portugal ata Cantabria.



Serpe riscada (Elaphe scalaris)

A cultura popular tende a interpretar a estas especies, maiormente os ofidios, como animais malignos e moi perigosos para o ser humano, pero isto é en moitos casos falso, pois só a víbora de Seoane posúe ou pode inxectar un veleno por mordedura a través duns dentes retráctiles que ten ocultos tralo maxilar; isto pode ser mortal, dependendo da persoa, e sobre todo se é un neno/a ou ancián/á, pero na maior parte dos casos, proporcionando auxilio e o tratamento médico adecuado, non chega a maiores. As demáis especies son case inocuas e practicamente inofensivas para o ser humano. Só a mordedura dun cobregón ou dun lagarto arnal poden causar certas complicacións como febres, mareos ou transtornos dixestivos, debido o seu gran tamaño e á ferocidade do seu ataque. Das persoas normalmente foxen, aínda que ó sentírense acosados ou molestados,mesmo por descoido, poden atacar en autodefensa en casos moi contados.


Escáncer común (Anguis fragilis)

Pola contra, diremos no seu favor que son especies indispensables no ciclo ecolóxico e moi beneficiosas para o control das outras especies, pois son grandes depredadores. O esgonzo común aliméntanse de pequenos insectos e vermes ; a víbora de Seoane de pequenos paxaros, micromamíferos e anfibios ; o cobregón, a serpe de maior tamaño que podemos atopar tanto aquí como en Galicia, de lagartos, lagartixas e pequenas cobras, ademáis de ratos.

ANFIBIOS

Encontráronse once especies que representan o 78% das existentes en Galicia.

NOME CIENTÍFICO / NOME GALEGO / NOME CASTELÁN

Alytes obstetricans
Sapiño comadrón
Sapo partero común


Discoglossus pictus
Sapiño pinto
Sapillo pintojo

Bufo bufo
Sapo común
Sapo común


Bufo calamita
Sapo corriqueiro
Sapo corredor

Rana iberica
Ra patilonga
Rana patilarga


Rana perezi
Ra verde
Rana ridibunda

Triturus marmoratus
Pintafontes verde
Tritón jaspeado


Triturus boscai
Pintafontes común
Tritón ibérico

Triturus helveticus
Pintafontes palmado
Tritón palmeado


Salamandra salamandra
Píntega
Salamandra

Chioglossa lusitanica
Saramaganta
Salamandrita colilarga


Son os máis antigos dentro das especies dos vertebrados terrestres e distínguense dúas ramas principais: Os Urodelos (píntegas e pintafontes), anfibios de cabeza deprimida, tronco longo, catro patas de tamaño semellante e rabo alongado e ás veces aplastado lateralmente, a súa reproducción é interna, ovípara ou ovovívipara ; e os Anuros (ras e sapos), de cabeza ancha ,con catro patas, as traseiras máis desenvolvidas cás dianteiras, adaptadas para saltar, e sen rabo, sendo a súa reproducción externa e ovípara. Adoitan reproducirse nas épocas de temperaturas suaves e chuvias abundantes do Outono-Inverno ou do Inverno-Primavera, segundo as especies, conforme ós seus hábitats e modos de vida. Todos se caracterizan por ter un entorno vital acuático na súa fase de alevín e xuvenil, en principio en forma de larvas e posteriormente de culleróns, con respiración branquial, e pulmonar e cutánea cando son adultas, pero seguen en contacto co medio acuático, feito do que procede o nome da familia. Respiran pola súa pel desnuda, suave e húmida, sen escamas, pero que necesita un certo grado de humidade para non deshidratarse, por isto adoitan ser nocturnos ou habitar en zonas húmidas de augas estancadas, como lagos e lagoas, fontes, pozas ou en charcas ocasionais, preferindo as augas limpas exentas de xermes e contaminación de todo tipo. Debido a isto son un bo índice para calibrar a calidade das mesmas. Aliméntanse basicamente de invertebrados.



Saramaganta (Chioglossa lusitanica)

A unha especie, a saramaganta ou píntega rabilonga, imos adicarlle un apartado especial, xa que constitúe sen dúbida ningunha a xoia da herpetofauna de toda a comarca, polo seu carácter endémico. É o único representante actual a nivel mundial do xénero Chioglossa e a súa área de distribución está só no norte de Portugal, Galicia e os límites de Asturias e León co territorio galego. Habita en zonas umbrías cercanas a regatos pouco caudalosos, preferindo os bosques caducifolios e as augas limpas. Existen a parte outras dúas especies tamén endémicas, como o limpafontes común, moi abondoso en Galicia, endémico do norte e oeste peninsular, e a ra patilonga tamén moi abondosa en Galicia, endémica do noroeste ibérico, dende o norte de Portugal ó País Basco.

Tamén neste apartado cómpre destacar e subliñar o desprezo e o medo dunha parte da poboación con respecto á maioría destas especies, principalmente certos anfibios, como toda a familia dos sapos ou a píntega común, chamada popularmente sabandixa, producto de vellas crenzas e supersticións populares que veñen dicir que estes animais producen o que se dá en chamar eiradas, botan o aire e producen grandes malestares físicos e cutáneos que mesmo poden chegar a producir a morte se non se trata o mal a tempo. Isto pasa irremediablemente pola búsqueda e a morte do individuo transmisor. Cómpre afirmar que tal crenza é totalmente falsa, pois está cientificamente comprobado que estas especies non son portadoras de tales doenzas; en realidade só poden producir pequenas molestias ou irritacións accidentais en zonas sensibles do corpo, como os ollos, a boca ou as fosas nasais -é preciso lavarmos ás mans logo de coller un destes animais- Isto é debido a unhas substancias tóxicas que a píntega común e os sapos segregan pola pel. Usannas como autodefensa contra a inxiración por outros animais depredadores, como o raposo.


Píntega común (Salamandra salamandra, subsp. gallaica)

Debemos resaltar que é preciso protexer estes delicados e belos animaliños (como no caso das ras verdes ou das chamativas píntegas) polo feito de que son grandes depredadoras dun amplo número de especies de insectos e larvas que poden ser verdadeiras pragas para as prantas e os cultivos, e axudan tamén á cadea alimenticia e ó necesario equilibrio ecolóxico das especies.


Ra patilonga (Rana iberica)

MAMÍFEROS

Encontráronse unhas trinta e cinco especies, aproximadamente a metade dos que cohabitan en Galicia na actualidade, entre micromamíferos, quirópteros e macromamíferos. Son, xunto coas aves, a seguinte escala dentro da fase evolutiva faunística vertebrada terrestre, e distínguense por seren completamente vivíparos e utilizaren o xenero femia glándulas mamarias lactantes nunha primeira fase de nutrición e desenvolvemento da crianza.

MICROMAMÍFEROS

Habitan unhas 15 especies, prerto do 75% das que existen en Galicia

NOME CIENTÍFICO / NOME GALEGO / NOME CASTELÁN

Galemys pyrenaicus
Rato de almizcre
Desmán de los Pirineos


Talpa caeca
Toupa
Topo

Erinaceus europaeus
Ourizo cacho
Erizo común


Sorex minutus
Furafollas pequeno
Musaraña enana

Sorex araneus
Furafollas ibérico
Musaraña colicuadrada


Crocidura russula
Furaño común
Musaraña común

Crocidura suaveolens
Furaño xardiñeiro
Musaraña campesina


Neomys spp
Murgaño de Cabrera
Musgaño

Microtus agrestis
Trilladeira dos prados
Ratilla agreste


Pitimys duodecimcostatus
Corta dos prados
Topillo común

Mus musculus
Rato caseiro
Ratón casero


Apodemus sylvaticus
Rato de campo
Ratón de campo

Arvicola sapidus
Rata de auga común
Rata de agua meridional


Rattus rattus
Rata cincenta do campo
Rata campestre

Rattus norvegicus
Rata común
Rata común


Especies de menor tamaño físico entre os mamíferos, caracterízanse pola súa extraordinaria capacidade de reproducción e a enorme voracidade na súa dieta alimentaria, principalmente a base de grans e sementes vexetais. Constrúen galerías baixo terra nas que procrean e moran boa parte da súa vida, onde establecen tamén unha despensa para alimentar ás crías ou para resistir períodos longos de inactividade e letargo entre a época invernal e a primaveral. A reproducción prodúcese normalmente na época estival, entre maio e setembro, e sucédense varias camadas ó ano, cun elevado número de crías cada unha, agás a toupa, que só pare unha vez ó ano. A metade son roedores, nome que lle ven polo seu xeito de alimentarse, empregando os seus potentes dentes incisivos, e a outra son insectívoros.

Destaca sobre todos eles a presencia do rato de almizcre, por ser esta unha especie endémica do norte peninsular ibérico e principalmente porque en Galicia non é doado atopalo. Vive en galerías feitas na beira dos ríos e regueiros limpos e osixenados de alta e media montaña. A súa actividade é esencialmente nocturna e aliméntase de pequenos animais acuáticos como larvas de insectos, crustáceos ou peixes cativos.

Tamén é de destacar a presencia do ourizo cacho, especie moi común e extendida, de aspecto simpático e espiñento. É moi coñecida e apreciada, máis que nada no rural, polos grandes servicios que aporta ó agro. É omnívoro, de costumes e actividade particularmente nocturnas ; aliméntase esencialmente de insectos, caracois e lesmas, aínda que tamén de pequenos roedores como o rato de campo ou o furaño común, e chega mesmo a medirse e valerse con certas cobras. A parte negativa ven da gran mortandade que supón para esta especie a presencia das estradas, pois cada ano sucumben a centos nelas, ó seren animais nocturnos, lentos e tamén por ficar, asustados, quedos e enroscados en lugar de fuxir

Debido á sua gran voracidade e extraordinaria capacidade de reproducción, e a pesar do seu valor e funcións propias dentro da escala das especies, a maioría, en especial os roedores, poden supoñer un verdadeiro perigo para o ecosistema e para as demais especies, en especial as vexetais (tanto ó natural como en cultivos), se a escala faunística predadora inmediatamente superior (macromamíferos carnívoros, réptiles e aves de rapiña) se ve seriamente afectada ou extinta.

QUIRÓPTEROS

Coexisten unhas oito especies, aproximadamente a metade das que hai en Galicia

NOME CIENTÍFICO / NOME GALEGO / NOME CASTELÁN

Rhinolophus hipposideros
Morcego pequeno de ferradura
Rinolofo pequeño


Rhinolophus ferrumequinum
Morcego grande de ferradura
Rinolofo grande

Rhinolophus euryale
Morcego mediterraneo de ferradura
Rinolofo mediterráneo


Myotis myotis
Morcego rateiro grande
Murcielago ratero

Nyctalus noctula
Morcego rubio
Noctulo común


Eptesicus serotimus
Morcego espertello
Murcielago hortelano

Pipistrellus pipistrellus
Morcego común
Murcielago común


Plecotus auritus
Morcego orelludo común
Murciélago orejudo

Coñecidos xeralmente polo nome de morcegos, estes mamíferos voadores son amantes da escuridade e de costumes nocturnas. A súa imaxe, metade de rato e metade de paxaro, é producto dun proceso evolutivo anterior no que adaptaron unha capa catilaxinosa aerodinámica desde o tronco ata as extremidades. Son en grande número excelentes e eficientes insectívoros e polo tanto de gran importancia na rede trófica. Non succionan sangue animal nin humana, como algunha xente pode imaxinar producto da superstición e a novelesca, confundindo estas especies con outras de ámbitos e vida tropicais. As poboacións experimentaron nos últimos tempos unha moi preocupante regresión, e algunhas especies están en perigo de desaparición por diversas causas: as molestias que sofren nos refuxios en que hibernan e nos lugares de cría -principalmente covas- por exceso de visitas humanas, diminución do número de refuxios por mor da tala de árbores vellas, retellado de casas antigas, ermidas ou igrexas onde tamén se cobixan, pero primordialmente polo emprego na agricultura e no tratamento da madeira de substancias químicas altamente contaminantes -biocidas e insecticidas- que provocan gran mortandade pola inxestión de insectos contaminados. Cómpre, daquela, protexer e a conservar estas especies loitando pola necesaria preservación dos seus refuxios, por un control serio dos insecticidas e tamén a través de campañas de educación e concienciación medioambiental.

MACROMAMÍFEROS

Cohabitan doce especies, máis da metade das galegas existentes. Representan as especies de mamíferos, herbívoros e carnívoros na parte máis alta da cadea alimentaria.

NOME CIENTÍFICO / NOME GALEGO / NOME CASTELÁN

Sus scrofa
Porco bravo (xabarín)
Jabalí

Oryctolagus cuniculus
Coello
Conejo

Sciurus vulgaris
EsquÍo
Ardilla común

Vulpes vulpes
Raposo
Zorro

Mustela nivalis
Doneciña
Comadreja

Mustela erminea
Doniña branca
Armiño

Mustela vison
Visón americano
Visón americano

Mustela putorius
Tourón
Turón común

Mustela furo
Furón
Hurón

Martes foina
Furatoxos
Garduña

Genetta genetta
Algaria
Gineta

Meles meles
Teixugo
Tejón

Estas especies son de vital importancia ecolóxica polo seu valor na cadea alimentaria. Cabe destacar a desaparición dos montes do municipio e de toda a comarca do lobo ibérico (Canis lupus),o máis grande carnívoro depredador e cumio da pirámide alimentaria da fauna terrestre en Galicia, polo tanto de vital importancia nos nosos bosques e ecosistemas de montaña. A súa desaparición produciuse a finais dos anos setenta, víctima dos cazadores. Tamén se extinguíu o gato montés (Felis sylvestris), e posiblemente a lontra (Lutra lutra), de gran importancia ecolóxica no río e na rede trófica.



Raposo (Vulpes vulpes)

Do mesmo xeito debemos subliñar o descenso considerable do número de mustélidos, xenetas e teixugos producto da caza indiscriminada e do uso de velenos no pasado e no presente, anque o auténtico perigo témolo na progresiva destrucción e desaparición dos seus hábitats naturais, as carballeiras e fragas, ou os pequenos valos e muros de pedra de vellas construccións rurais no caso da doneciña ou a doniña branca. Debido a este feito ambas as dúas especies están en vías de extinción en boa parte da comarca.

Pola contra, nestes últimos anos reapareceron outras especies, como o esquío ou o porco bravo, ambas en forte proceso de expansión en Galicia. Tamén é destacable a cada vez máis numerosa -e por outra parte indexesable-presencia de cans e gatos asilvestrados desde hai xa varias xeracións, producto do abandono por parte do home.

É de salientar igualmente a presencia do visón americano -aínda que algúns autores o consideran a mesma especie co visón europeo-, que se expandiu ó fugarse do gran número de granxas que nos anos oitenta se instalaron no municipio e no Morrazo e que nalgúns casos pode dar lugar a confusións coa case extinguida lontra, debido ó seu certo parecido físico e a coincidencia ás veces dos hábitats, perto dos ríos.

Por último cabe destacar a presencia de pequenos rabaños de cabalos, e mesmo de vacas, soltos en réxime de gandería extensiva nos montes e espacios do rural, e que teñen tamén certa función ecolóxica e atractivo turístico.

AVES

Recolléronse oitenta e unha especies, máis do 75% das especies galegas. Fauna eminentemente voadora e ovípara, con plumas en vez de pelaxe, posúe pico córneo na boca, dúas alas para voar, dúas patas para andar, agarrar ou pousar, e rabo emplumado con funcións de timón para o voo. Representan o grupo máis numeroso entre os vertebrados terrestres.



Azor (Accipiter gentilis)

NOME CIENTÍFICO / NOME GALEGO / NOME CASTELÁN

Buteo buteo
Miñato común
Aguila ratonera

Pernis aviporus
Miñato abelleiro
Halcón abejero

Accipiter nisus
Gabián
Gavilán

Accipiter gentilis
Azor
Azor

Falco tinnunculus
Lagarteiro peneireiro
Cernícalo vulgar

Falco columbarius
Falcón paxareiro
Esmerejón

Falco subbuteo
Falcón pequeno
Alcotán

Athene noctua
Moucho común
Mochuelo

Tyto alba
Curuxa
Lechuza

Otus scops
Moucho de orellas común
Autillo

Strix aluco
Avelaiona
Cárabo común

Scolopax rusticola
Arcea
Becada

Larus fuscus
Gavota escura
Gaviota sombría

Larus cachinans
Gavota clara
Gaviota patiamarilla

Gaviota polar
Gaviota polar

Columba palumbus
Pomba torcaz
Paloma torcaz

Streptopelia decaocto
Rula turca
Tórtola turca

Streptopelia turtur
Rula Común
Tórtola común

Upupa epops
Bubela
Abubilla

Alcedo atthis
Picapeixe
Martín pescador

Cuculus canorus
Cuco común
Cuco

Caprimulgos spp
Avenoiteira cincenta
Chotacabras

Dendrocopus major
Peto real
Pico picapinos

Picus viridis
Peto verdeal
Pito real

Jynx torquilla
Peto formigueiro
Torcecuello

Lullula arborea
Cotovía pequena
Totovía

Alauda arvensis
Laverca
Alondra común

Galerida spp
Cotovía cristada
Cogujada

Apus apus
Vencello común
Vencejo común

Apus melva
Andurón
Vencejo real

Delichon urbica
Anduriña do cú branco
Avión común

Hirundo rustica
Anduriña común
Golondrina común

Anthus Pratensis
Pica papuda
Bisbita común

Anthus trivialis
Pica das árbores
Bisbita arbóreo

Mantacilla alba
Lavandeira branca
Lavandera blanca

Montacilla cinerea
Lavandeira real
Lavandera cascadeña

Montacilla flava
Lavandeira verdeal
Lavandera boyera

Oenanthe plesthanta
Pedreiro cincento
Collalba negra

Phoenicurus ochruros
Cu roxo
Colirrojo tizón

Saxicola torcuata
Chasca
Tarabilla común

Saxicola rubetra
Chasca colipinta
Tarabilla norteña

Erithacus rubecula
Paporrubio común
Petirrojo

Turdus merula
Merlo común
Mirlo común

Turdus
Tordo galego
Zorzal común

Turdus iliacus
Tordo malvÍs
Zorzal alirrojo

Turdus viscivorus
Tordo charlo
Zorzal charlo

Sylvia atricapilla
Papuxa das amoras
Curruca capirotada

Sylvia melanocephala
Papuxa cabecinegra
Curruca cabecinegra

Sylvia undata
Papuxa montesa
Curruca rabilarga

Philloscopus collybita
Picafollas común
Mosquitero común

Philloscopus trchilus
Picafollas cantor
Mosquitero musical

Certhia Brachydactyla
Gabeador común
Agateador común

Troglodytes troglodytes
Carriza
Chochín

Regulus ignicapillus
Estreliña riscada
Reyezuelo listado

Fidecula hypoleuca
Papamoscas negro
Papamoscas cerrojillo

Parus major
Ferreiriño abelleiro
Carbonero común

Parus ater
Ferreiriño común
Carbonero garrapinos

Parus caeruleus
Ferreiriño bacachís
Herrerillo común

Parus cristatus
Ferreiriño cristado
Herrerillo cristado

Parus palustris
Ferreiriño noncagulado
Carbonero palustre

Aeghitalus caudatus
Ferreiriño rabilongo
Mito

Pica pica
Pega rabilonga
Urraca

Corvus corone
Corvo viaraz
Corneja

Corvus corax
Corvo carnazal
Cuervo

Garrulus glandarius
Gaio
Arrendajo

Oriolus oriolus
Ouriolo
Oropéndola

Sturnus vulgaris
Estorniño pinto
Estornino pinto

Sturnus unicolor
Estorniño negro
Estornino negro

Fringilla coelebs
Pimpín común
Pinzón común

Serinus serinus
Xirín
Verdecillo

Carduelis carduelis
Xílgaro
Jilguero

Carduelis chloris
Verderol
Verderón

Carduelis spinus
Pincaouro
Lugano

Carduelis cannabina
Liñaceiro común
Pardillo

Pirrhula pyrrhula
Paporrubio real
Camachuelo

Passer domesticus
Pardal común
Gorrión común

Passer montanus
Pardal orelleiro
Gorrión molinero

Prunella modularis
Azulenta común
Acentor común

Emberiza cia
Escribenta riscada
Escribano montesino

Emberiza citrinella
Escribenta real
Escribano cerillo

Emberiza cirlus
Escribenta liñaceira
Escribano soteño

Ciconia ciconia
Cigoña branca
Cigüeña blanca

Corvus monedula
Corvo cereixeiro
Grajilla

Destas especies, algunhas son meramente ocasionais, coma a cigoña, o miñato abelleiro, o pedreiro cincento ou o corvo. As gaivotas citadas, se ben non forman en absoluto parte destes ecosistemas terrestres, sí son frecuentemente avistadas voando, dada a proximidade da costa. A cigoña citada foi avistada en só dúas ocasións: a primeira en 1984 e a segunda en 1994 . Do mesmo xeito hai constancia da proliferación, nos útimos anos, de aves exóticas soltas ou fuxidas, como loros, cacatúas ou periquitos. A este total de especies recollidas aínda se poderían engadir algunhas máis, principalmente carriceiras e zarceiros, que son escasos e de difícil identificación.



Moucho de orellas común (Otus scops)

É de destacar de entre as catalogadas, a extensa familia das aves rapaces, tanto diurnas como nocturnas: miñatos, falcóns, gabiáns, azores, lagarteiros, e tamén bufos, mouchos e curuxas. Estas aves, ademais de seren excelentes depredadores dentro do seu nicho ecolóxico, o máis alto da pirámide alimentaria dentro das aves, supoñen un importante banco de datos científicos biolóxicos a través da analise das súas egagrópilas, excrecións compostas de pelame, ósos e corazas córneas que expulsan pola boca despois de inxerir e dixerir as suás presas, pequenos roedores, outras aves ou insectos maiores como certos escarabellos ou coleópteros.



Tordo galego (Turdus philomelos)

Tamén supoñen un gran beneficio para o agro e os cultivos ó alimentárense de especies menores que en gran número son un perigo para os mesmos, como os pequenos roedores campestres. Na mesma catalogación podemos falar doutras especies, a nocturna avenoiteira cincenta ou ralo, como popularmente se lle chama en moitas zonas de Moaña, que se alimenta exclusivamente de insectos ; ou unha extensa gama de medianas e pequenas aves como por exemplo as anduriñas, vencellos e avións, tamén insectívoras; a lavandeira común, o paporrubio, a carriza, a papuxa, o pimpín ou mesmo os comúns pardais entre outras, que se alimentan e limpan de insectos e vermes os nosos campos, veigas e xardíns, a parte de mostrarnos os seus coloridos e deleitarnos cos seus alegres cantos.



Avelaiona (Strix aluco)

Outras das aves beneficiosas son a familia dos córvidos (corvos, cornellas e pegas), pois son excelentes detritívoras ó alimentárense de cadáveres doutros animais de presa ou abandoados xa mortos. Por último cómpre prestarlle especial atención a unha especie, o martiño peixeiro ou picapeixe, dunha fermosura sen parangón, que pode habitar tanto á beira dos ríos -onde representa xunto co merlo rieiro (Cinclus cinclus) a avifauna ripícola por excelencia- como no litoral costeiro. Noutrora foron moi abundantes pero, debido á súa predilección polas augas limpas e cheas de peixe, hoxe están en serio retroceso e en vías de extinción ó seren privados do seu hábitat polos verquidos tóxicos das industrias e a canalizacióndos dos desaugues ós ríos e ó mar



SITUACIÓN ACTUAL E IMPACTOS

A fauna vertebrada de Moaña e máis concretamente a existente no espacio natural do Carballal de Coiro como máximo expoñente de coexistencia de varios hábitats naturais e de biodiversidade no municipio e na comarca, veuse afectada nas dúas últimas décadas por varios factores que están a determinar tanto a súa cualidade como cantidade.

En primeiro lugar hai que salientar os negativos efectos do incremento irreversible do quentamento global e da mudanza climática a nivel planetario, principalmente por causa humana (altas emisións de gases de efecto invernadeiro á atmosfera a nivel industrial, agrario e do transporte), cunha seria afección á biodiversidade en xeral e dentro dela e en particular, á faunística. A afección dentro desta é de maior relevancia na de ámbitos acuáticos e zonas húmidas, como por exemplo nos anfibios, onde unha pequena modificación da temperatura media das augas, onde se desenvolven as súas larvas, pode dar ao traste con toda unha comunidade. Mais o efecto é tamén global e de non mitigar suficientemente as súas causas vai camiño de proxeccións catastróficas. A súa percepción xa é evidente na actualidade con temperaturas medias máis altas do normal e en paulatina subida cada ano e onde a costa da perda da influencia oceánica atlántica estase a incrementar con cambios bruscos a influencia climática mediterránea, incluido a aparición de déficit hídrico.

En segundo está a alteración, tamén irreversible, dos seus hábitats en superficie. Unha das que maior alteración producíu foi a construcción do corredor de alta capacidade do Morrazo, que tamén chegou a afectar ao Carballal de Coiro, cun enorme impacto no territorio (cortes profundos na orografía, erosión no solo, perda de capa vexetal) e un dobremente efecto negativo co efecto barreira para o paso da fauna en xeral máis a alta mortalidade de individuos -en especial aves e mamíferos- no pavimento desde a posta en funcionamento da estrada. Por outra parte tamén está o impacto acústico e o propio astmosférico polo tránsito rodado e motorizado, paradoxicamente tamén unhas das principais causas das altas emisións de gases de efecto invernadeiro á atmosfera e da mudanza climática. O proxectado desdobramento do corredor en autovía ameaza con incrementar o seu impacto.

Outra foi o incremento nas últimas décadas dos monocultivos forestais, en especial do eucalipto. Esta especie, altamente invasora, ademais é pirófita e está detrás da propagación das vagas de lumes como a que, en agosto do ano 2006, asolou grande parte do outro espacio natural de meirande importancia no que está integrado o municipio, os Montes do Morrazo. Á morte directa de multitude de fauna entre os gases e as altas temperaturas das lapas se lle engade a perda do seu nicho ecolóxico e a tardanza da súa recuperación tralo empobrecemento do solo queimado. A substitución do eucalipto polos monocultivos de piñeiro, só supuxo unha leve mellora, xa que non deixa de ser outro monocultivo que resta biodiversidade florística e faunística con respecto aos bosques caducifolios e sigue tendo unha propiedade pirófita pola alta inflamabilidade da súa biomasa rica en resinas. Por outra parte, se non funciona adecuadamente a loita biolóxica, tamén está a ameaza de utilización de produtos químicos sintetizados a nivel biocida -herbicidas, insecticidas e funxicidas- no control das patoloxías das árbores máis da biomasa que crece baixo das plantacións, cuns nocivos impactos para a fauna insectívora e acuática.

A costa da vaga de lumes do 2006, tamén se procedeu erroneamente á plantación de monocultivos forestais enriba de terreos que anteriormente estaban adicados ao monte aberto e a matogueira. Estes espazos abertos conteñen unha ampla e variada fauna -en especil aves, réptiles e micromamíferos- que depende directamente desa flora baixa e que coa plantación arbórea van irremediablemente a desaparecer, como está xa desgraciadamente a suceder en zonas chans en altura como no Outeiro da Paralaia ou o Monte Gagán.

Outra afección foi o espallamento sen control, alarmante nalgunhas zonas, de acacias e mimosas, especies alóctonas igualmente invasoras e pirófitas como o eucalipto que incluso chegan a supralo en termos de reducción de biodiversidade, incluida a faunística, dado o seu extraordinario carácter selvático e monoespecífico. Unha das últimas e graves afeccións foi pola reintroducción de máis especies a costa da fixación de noiros na construcción do corredor de alta capacidade do Morrazo.

A corta a matarrasa do bosque dos últimos anos co fin económico do negocio de madeira de combustible para os fogóns a costa da carestía dos combustibles fósiles, e dentro del da carballeira e outras especies autóctonas, fai que se quede sin fogar moita da fauna específica do ámbito forestal -aves, micromamíferos, morcegos-, que tardaría moito en recuperarse por ser esas especies arbóreas de lento crecemento.

Por outra parte está a introducción de especies invasoras e exóticas de fauna, que unido ás soltas voluntarias ou involuntarias de visón americano procedente das granxas con destino á peletería, se lle engadíu nos últimos anos outras procedentes do transporte e comercio internacional e global de animais -cotorras arxentinas, picos de coral,...- procedentes doutros continentes e adaptables ao medio natural destas latitudes. Dada a grande reprodutividade e agresividade no seu comportamento adulto, supoñen unha clara e desleal competitividade polo territorio e o alimento coas propias de aquí.

As actividades cinexéticas tampouco axudaron de moito onde, á parte de que non consideremos esta actividade nin ecolóxica nin menos aínda un deporte, as especies tradicionalmente cazables están xa diezmadas, o coello coa mixomatose e a enfermidade hemorráxica vírica, o raposo coa sarna, e o xabarín e outras especies dependerán das condicións ambientais e de alimento, fluctuantes cada ano e a expensas da mudanza no clima.

Outro efecto nocivo que se está a notar as últimas décadas é a presenza masiva de vehículos motorizados polas pistas forestais que ademais de contaminación atmosférica e acústica, provocan alta mortandade de fauna, principalmente na fase anual de reproducción, nas que moitas especies de réptiles, anfibios e micromamíferos se trasladan aos lugares de paredura e desove.

A proxección do parque eólico de Pedras Negras con 14 aeroxeradores no espacio natural dos Montes do Morrazo, e a ameaza de máis aeroxeradores posteriores, incluidos tres no espacio natural do Carballal de Coiro, supoñen un grande e irreversible impacto ambiental, tanto na súa fase de instalación - apertura e ampliación de pistas forestais de acceso, ubicación de plataformas de aeroxeradores, subestaciòn eléctrica- como de funcionamento -elevada mortandade entre as pás dos aeroxeradores de aves e morcegos, desviamento das súas rotas migratorias...-. Outras ameazas son proxectos de parques industriais ou mineiros que, máis alá dos usos tradicionais dos montes como recurso,supoñen outro elevado e irreversible impacto ambiental.

Algunhas especies de fauna migratoria -moucho de orellas, rula común, cuco, bubela,...- , por causas endóxenas e esóxenas -mudanza climática,contaminación por uo de insecticidas, caza indiscriminada,...- están a menguar e incluso desaparecer nas súas citas anuais de paso e residencia.

Outras, polo contrario, como as de marcada influencia de bioclima mediterráneo, están a incrementar a súa presenza nos últimos anos cando hai unhas décadas eran pouco habituais ou praticamente inexistentes. E algunha, como a lontra, parece que se está recuperando da súa ausencia anterior.

A todo esto se lle suma a falta dunha protección estritamente ambiental para as áreas de maior importancia ambiental -como por exemplo os Montes do Morrazo ou o Carballal de Coiro-, deixandoas cunha simple protección rústica a nivel forestal, de augas o de espacios naturais, que non foron quen de protexer adecuadamente ata agora o medio. Hai que ter en conta que estes espacios naturais conforman corredores ecolóxicos de conexión para a flora e a propia fauna. Na actualidade no Morrazo -no concello de Moaña é praticamente residual- só está protexidas pola Rede Natura unha mínima superficie do seu territorio á beira das rías -Enseada de San Simón, Costa da Vela e Cabo Udra-. Polo tanto, de non mudar a situación, correse o risco dunha maior degradación ambiental por falta de protección e un maior e incluso irreversible aillamento espacial dos espacios naturais do interior con respecto dos da costa.

Cómpre medidas urxentes que vaian máis alá da simple declaración institucional e de tímidas propostas proteccionistas. Deberíase reducir a superficie adicada aos monocultivos forestais e, ao contrario, incrementar as plantacións con especies caducifolias e autóctonas de cara a unha multifuncionalidade nos usos do monte e unha mellor correlación co medio e a fauna e a flora salvaxe. Cómpre conservar os espacios abertos do monte baixo e a matogueira pola súa grande importancia ecolóxica, á que se lle pode engadir a económica e social recuperando as antigas labores da roza e mesmo pastoreo, fundamentais tamén para o control da biomasa e prevención de incendios forestais. Hai que controlar o espallamento de acacias e mimosas, vehículos motorizados, actividade cinexética máis a solta de especies da fauna alóctonas e invasoras. Apostar activamente por unha ampliación da protección ambiental para os espacios naturais de meirande importancia que vai máis alá da reducida superficie existente na actualidade na costa, conformando unha rede municipal e comarcal de espacios naturais protexidos. E por suposto o reaproveitamento de materia prima, a autosuficiencia e o aforro con enerxías limpas e renovables e a desincentivación do uso do automóbil privado, que debería deixar os espacios naturais libres de usos que non sean os tradicionais do forestal, silvícola, gandeiro,recreativo e cultural.

Autor e coordinador da páxina: Cándido Martínez Rodríguez (Grupo Ecoloxista Luita Verde) Autor do estudio da fauna terrestre do Carballal de Coiro: Francisco José Bernárdez Solla (Grupo Ecoloxista Luita Verde) BIBLIOGRAFÍA: Pedro Galán Regalado, Gustavo Fernández Arias. Anfibios e réptiles de Galicia. Vigo : Edicións Xerais de Galicia, 1993. R. T. Peterson. Guía de campo de las aves de España y de Europa. Barcelona : Omega, 1995 Atlas de vertebrados de Galicia. Santiago de Compostela : Consello da Cultura Galega, 1995 FOTOGRAFÍA Grupo Ecoloxista Luita Verde

Igrexa de San Martiño de Moaña / por Carlos Vázquez Marinelli

Igrexa románica dunha nave. Cruceiro e ábside do século XVIII. Pranta de cruz latina

Ten un aleiro sostido por dúas columnas sobre altos plintos, con basas áticas, fustes lisos e monolíticos, con capitel de cesta entrelazado (esquerda) e de follas (dereita). O aleiro componse de acubillos de media cana entre dous boceis. Os acubillos teñen dous boceis. Os acubillos teñen no seu interior seis canzorros, e son de esquerda a dereita: modillón en rolo, modillón con dúas voltas, modillón cunha voluta, cabeza de bóvido, acróbata, dúas figuras que parecen un home abrazado a un lión (¿Hércules?)

O conxunto do aleiro e as dúas columnas enmarcan a portada románica da igrexa que é de arco de medio punto apuntado. Consta a portada dunha chambrana de Taco (axadrezado de cadrados de superficie plana) e dúas arquivoltas que descansan en dous pares de columnas con capiteis e basas entregas apoiadas en plintos decorados. As basas das columnas son áticas con garra e flores de seis pétalos inscritas en círculos. Os fustes interiores da portada teñen torneado salomónico, os exteriores son monolíticos e lisos. Os capiteis son de follas e bólas; o da dereita ten forma de vasilla con entrelazados e leóns afrontados na esquerda. Os ábacos impóstanse na parede, están decorados con círculos e un entrelazado de tipo cesta

TÍMPANO

Está decorado polas dúas caras e sofito (base do tímpano, habitualmente sen debuxos nen inscricións)
Na cara exterior hai 5 figuras enmarcadas por arcos de medio punto e dispostas en orde xerárquica (distinta altura). A figura central é S. Martiño vestido con túnica e tiara, cun báculo na man esquerda e sobre o peito a man dereita. À esquerda poñen a S. Bricio cun incensario na man dereita e un crucifixo na esquerda. À dereita colocan a S. Emiliano, que ten un libro aberto nas mans. Nos arcos máis pequenos hai un escriba cun cálamo (pluma) na dereita; e un home cos brazos dobrados na esquerda (posible mecenas). Na cara interior do tímpano hai unha cruz grega de lazos e no sofito un cordón vexetal con palmas nos seos. O tímpano ten a seguinte inscrición: (Sancti Emiliani : Sancti Martinus episcopus : Sancti Bricii Episcopi : Aras Fecit.) Pode ser ARIAS en vez de ARAS (1)

FACHADA SUR

Consta esta fachada de dúas fiestras seteiras moi estreitas e de derrame interno, sendo por tanto máis anchas no interior da igrexa que no exterior. O aleiro está percorrido por unha cornisa con decoración de semiesferas e acubillos que teñen no interior estes canzorros (de esquerda a dereita):

1. Home anicado coa cabeza mirando ó chan.
2. Acróbata espido.
3. Músico sentado coas pernas cruzadas, cun instrumento no ombro e un arco na man en actitude de execución.
4. Dúas cabezas.
5. Acróbata espido
6. Felino comendo ou coas mans na boca.
7. Moi deteriorado, difícil precisar qué figura había
8. Figura humana sen vida, parece estar sostida por outra que está en segundo plano.
9. Cabeza de animal.
10. Figura humana en actitude de chupar.
11. Cabeza humana mirando o chan.
12. Modillón.
13. Modillón con poma encima.
14. Cabeza de bóvido.
15. Figura sentada. Parece beber duna pipa.
16. Animal comendo un ¿home?
17. Cabeza de animal ensinando os dentes.
18. Dúas figuriñas situadas en primeiro plano, parecen sostidas por detrás por un félido ou unha aguia.
19. Home sentado en crequenas.


Nesta fachada tópase unha porta cun tímpano irregular apoiado en dúas pedras que rematan en curvas de nacela. O tímpano ten unha cruz grega inscrita en dúas circunferencias, por debaixo ten unha decoración a base de triángulos pequenos. À súa esquerda hai unha inscriciòn moi deteriorada:

----I I I : E: XXV HEIVDIA : VII --------I (L) : ODIIS : F - - I ¿Fecit?


FACHADA NORTE

Ten tres fiestras seteiras de derrame interno, e unha cornisa de canzorros con cobertura en caveto que percorre todo o aleiro (decorado con semiesferas) da fachada. Os canzorros de esquerda a dereita son:

-Cabeza humana.
-Cabeza humana con barba.
-Modillón en voluta.
-Modillón en rolo.
-Bóvido.
-Modillón de planos en proa (coma a proa dun barco).
-Modillón con poma.
-Félido coas mans na faciana.
-Entrelazado de cordón groso.
-Modillón en voluta, igual có nº 3.
-Modillón en rolo, igual có nº 4.
-Dúas figuras sentadas e xuntas.
-Modillón en voluta igual có 3 e 10.
-Félido comendo.
-Modillón en voluta igual có 3, 10, 13.
-Dúas figuras, no medio delas hai un ¿báculo?
-Modillón con dous lóbulos.
-Modillón en planos de proa, igual có 6.
-Modillón de proa, igual có 6 e 18.
-Modillón en rolo, igual có nº 4.

Na porta de esta fachada hai un dintel pentagonal sostido por pedras rematadas en curvas de nacela decoradas con dous conzorros; un dos canzorros é de follas con poma o outro atópase roto.
O tímpano ten no centro unha besta (¿león?) de catro patas rematadas en garras, rodeada en espiral por dous círculos que atenazan as súas patas, a besta está mordendo a punta do cordón tratando de liberarse. Ós lados hai dous pequenos círculos e inscrito neles unha ave de pico ¿pomba?, ¿aguia?


PLANTA INTERIOR

A planta da igrexa é de cruz latina con brazos moi curtos.
Toda a nave está cunha cuberta de cemento que substitúe a armadura a dúas augas de madeira; esta desafortunada actuación faise na década do 1960. Hai tres fiestras seteiras de derrame interno en cada parede e por debaixo das fiestras e ó longo da nave esténdese un aleiro decorado con bolas
As portas laterais (unha por parede) son de arco de medio punto e presentan a particularidade de ter un cipo circular e perforado que se empotra no couzón da porta e ten esculpido un brazo coa man aberta e abrazando o cipo (é un mecanismo de cerre da porta coa axuda duna barra).
Os brazos curtos do cruceiro e presbiterio cóbrense con bóveda de canón con casetóns, tendo menor altura cá nave; as ventás de tipo seteiras son rectangulares e de derrame interno
Cruceiro e presbiterio foron feitos despois de 1763 polo mestre Esteban de Sobreira de Hío, que tamén fai este mesmo deseño arquitectónico en San Andrés de Hío e en Sta. María de Darbo; por iso son prácticamente iguais no interior e coa mesma decoración exterior de pináculos redondos nas tres igrexas.
O testeiro do Presbiterio está cuberto cun retablo barroco no que sobresae en lugar central a figura do Apóstolo Santiago a cabalo na versión de Santiago Matamoros


COMENTARIO

A igrexa responde ó principio de adición de espacios, a primitiva igrexa rematada no transepto de hoxe, e dicir que quitada a ábsida románica previsiblemente semicircular, alongouse uns 7 metros a igrexa pero sen cambiar o principio de adición porque non fixeron cortes espaciais. A nave e presbiterio están aliñados nun mesmo eixe lonxitudinal e fúndense ambos espacios; así o transepto pasa desapercibido xa que a visualización óptica o percibe como unha continuidade da nave. A imaxe do templo é unha soa e frontal, todos os puntos son presentidos como semellantes, o espectador ve o mesmo dende sitios distintos da nave ou do presbiterio.
As paredes da nave teñen escasos e disimulados vanos (portas laterais de escasa altura) que fan que a mirada non se detenía e se proxecte sempre ó fondo, que é un punto de atracción que absorbe. É onde mana a luz (altar), polo que o espacio se configura como un centro simbólico de emanación da gracia celestial a través da luz de velas que dimana do altar
O templo conserva a pouca luz do seu pasado románico, onde os fieis seguen sen esforzo os oficios relixiosos, dado que hai que xirar a cabeza para que se lle escape do campo visual a totalidade do altar. A igrexa vén ser como un corredor que nos obriga a mirar ó infinito e que do seu fondo sae unha luz, sendo a gracia que ilumina e dá pureza ó crente, que pola súa condición de pecador está nun lugar escuro, pero que o altar o eleva e prepara para cegar a ser iluminado (gracia que santifica).
Créase así unha atmosfera espiritual onde non se poden dar sensacións diverxentes nin outras que faciliten a reflexión individual, o templo proxecta sobre o crente a súa estructura interna e fortalece o espírito comunitario onde se afirma a identidade do grupo relixioso dos cristiáns que teñen o mesmo obxectivo e perseguen o mesmo fin escatolóxico, que é conseguir a salvación eterna.
Os brazos do cruceiro quedan ocultos e quedan configurados como dous centros secundarios que non están subordinados á nave, mantéñense cunha independencia total e, a pesar das curtas dimensións, é como ir a outro lugar.


HISTORIA E CRONOLOXÍA CONSTRUCTIVA

1237. Unha doazón de terras ó mosteiro de S. Salvador de Lérez sitúas "In ecclesia Sci Martini3 de Moania".
1318. No testamento de Sancha Yánez de Cortegada4, veciña de Coiro, di: "Item a sam martín de moana L libras para lume"
1466. Alonso González de Moaña5 funda unha capela dedicada a S. Bernardino, coa obriga de dicirlle 12 misas en recordo dos doce apóstolos e darlles de comer a doce pobres. Deixa un celamín de pan para o lume e fábrica da igrexa, engadindo 20 marabedís para a igrexa.
1491. D. Alfonso de Fonseca6, arcebispo de Santiago outorga a don Alfonso de Fonseca o beneficio da tercia parte sen cura de S. Martiño de Moaña. 1512. Carta de pago de misas desde 1512 a 1516 a Frei Renaldo7 capelán da igrexa de S. Martiño. (Constátase que seguen os freires do mosteiro de S. Salvador de Lérez facendo os oficios relixiosos).
1526. Carta de pago a Antonio Álvarez, que xa aparece como crego e capelán de S. Martiño e non como freire. Nestes anos a igrexa cambia da xurisdicción do mosteiro de Lérez e pasa a depender do Colexio de Fonseca (despois Universidade), pero correspóndelle o dereito a presentar cura a un padroado de legos, que son os descendentes da familia Aldao de Pontevedra.
1562. A renda da capela de S. Bernardino viuse acrecentada e case a totalidade das rendas foráis de S. Martiño veñen desta fundación que tiña 10 lugares repartidos polas freguesías e daban unha renda anual de 286 celamíns de pan mediado, 40 ferrados de pan mediado, 21 celamíns de trigo, 2 ferrados de trigo (vese que a capacidade de ferrado e celamín era distinta antes de 1600; aínda que no Morrazo soen ter igual capacidade xa dende o século XVII).
Ademais tiña 11 marras, 4 racións de viño e 5 azumes de viño pola vella medida do Morrazo.
1607. O cardeal Jerónimo del Hoyo, nunha visita á igrexa di: A freguesía ten 120 fregreses. Os froitos de S. Martiño divídense en tres partes. 1/3 para o rector (decimo e igrexario), valerá 40 cargas de pan. 1/3 o colexio Fonseca, 40 cargas de pan. 1/3 para o Cardeal de Santiago, 40 cargas de pan A fábrica ten de renda 64 celamíns de pan mediado (millo e centeo) e 4 azumes de viño, 6 reais en diñeiro e 20 eguas
1613. É patrón da capela de S. Bernardino o capitán Lope Núñez de Aldao, que se compromete a pagar as misas da fundación que non foran satisfeitas ata ese ano. O pago deu lugar a un longo preito.
1700. Ponse unha nova porta de madeira na entrada principal.
1760. Roubo na igrexa, os ladróns levan as alfaias e a cruz de prata procesional. Mercan outra coas contribucións da fábrica e cofrarías do Rosario, Soidade, S. Antonio e S. Martiño
Rematan as obras na torre-campanario, na súa cara sur reza a seguinte inscrición:
( M D C C L X ) (1760)
1763. LORENZO DE PAREDES, veciño de Moaña, que finou en Sta. Fe de Bogotá (reino do Perú), deixou para a Nosa Sra. do Rosario 3000 pesos (cantidade moi grande neste momento) para o que precisara a igrexa. Con estes cartos:
-Quitan a ábsida románica e alongan a igrexa construíndo os brazos do Cruceiro e presbiterio; é dicir a capela maior e as dúas laterais que se cobren con bóveda de canón con casetóns
-Constrúe unha nova sancristía con bóveda.
-Retablo maior e os dous colaterais (o retablo maior penso que se amaña, aproveitando o anterior, que é de 1750).
-Enlousan e fan altares de pedra nas tres capelas.
-Mudan o cemiterio que se atopaba na parte do vendaval (sur). Estas obras son feitas polo mestre-arquitecto Esteban de Sobreira9, que vive en Hío (Cangas), por 13.500 reais.
Colocan a Virxen do Rosario no lado da Epístola e pintan o seu retablo.
Mercan alfaias como: Coroa de prata con pedrería, rostrillo de prata con pedreríaa para a virxen, estandarte de damasco de cor branca, un manto de seda azul celeste, andas....
1774. Faise o púlpito.
1779. Mudan o púlpito e poñen no seu lugar dous confesionarios
1791. Na visita parroquial dese ano detallan que hai un rector, Domingo Antonio Martínez i Prado, e seis curas (3 son curas patrimoniais que poden celebrar misa e confesar e 3 con tonsurados que non celebran misa).
Hai fundadas tres capelas con capelán:
Santa Lucía con 3 misas de pensión, sendo o seu patrón Juan Antonio Gestido.
Benditas Ánimas con 2 misas de pensión.
Soledad con 2 misas anuais, sendo patrón Josef Benito Tavares.
Ermida de S. Gregorio dentro do Pazo do Rosal, con 2 misas semanais sendo patrón Josef Martín Iglesia; foi fundada por Dª. Constanza López Saavedra en 1631 cunha misa semanal.
1806. Faise unha nova pía bautismal. A vella é de 1593.
1826. Poñen dúas campás novas e o seu custo foi de 4.421 reais.
1833. Estase facendo un cemiterio; a fábrica axuda con 400 reais.
1853. Fan as escaleiras do adro (son as actuais) e baldosan o espacio da porta principal.
1965. O estado da cuberta é lamentable, o teito estaba apuntalado con vigas de eucalipto Por carencias económicas poñen unha lamentable cuberta de cemento.


CONFRARÍA DA NOSA SRA. DO ROSARIO

Sen dúbida a vida relixiosa vese plasmada nas parroquias pola pertenza ás confrarías, que mediante o pago duna cantidade anual por veciño e medio veciño (viúvas e solteiros), preparaba fundamentalmente os oficios relixiosos nos días sucesivos á morte do confrade. Fornecía a familia do falecido de misas cantadas ou rezadas, así mesmo disponía a procesión mortuoria e número de cregos asistentes.
O confrade tiña dereito tamén a ter velóns na súa casa e na igrexa o día anterior e o mesmo día do enterro
No século XX a confraría dedícase a organizar os cultos relixiosos e a festa con fogos artificiais, cohetería e romaría a cargo de gaiteiros ou orquestras, nos días de advocación da súa virxe ou santo da confraría.
Era obrigado ter Ordenanzas e Constitucións da confraría e que estivesen aprobadas por Arcebispo de Santiago. No caso da Confraría da Virxe do Rosario de Moaña, as ordenanzas fanse en 1661, aínda que temos documentación dende 1641, pero descoñecemos a data da súa orixe, que sen dúbida é anterior
Carta de pago de 1526 por misas en San Martiño

Nesta Carta Antonio Álbarez Clerigo, capelán de San Martiño de Moaña, dixo "doce misas por mandato de Duarte Rodríguez, escudeiro las cuales misas le mando dar pola anima de Alonso González, e por que é verdade que as dixe no de 1526, as firma co seu nome"

Ordenanzas da Confraría

1° O primeiro domingo de cada mes, dirase unha misa cantada, con dous cirios acesos no altar maior e catro no altar da Virxe. O sacerdote dará a bicar o manípulo ós confrades.
3° Cando a Virxen saia en procesión a ermidas ou freguesías veciñas, polos froitos de mar e de terra, repartirán a cera e os bens entre a confraría e freguesía.
4°[...] Á fin da procesión cantarán os confrades un responso polos irmáns confrades defuntos.
5° O oito de setembro, día da Natividade de Nosa Sra., farase unha misa con oito ou máis sacerdotes. Os mordomos da confraría darán a cada sacerdote 6 reais e unha comida moderada.
6° Cada ano nomearanse mordomos (...) renden contas da súa xestión ante o rector de S. Martiño.
7° [...] Cada confrade pagará de (añal) anualidade como mínimo un real. Os mordomos pediranlles todos os anos a esmola de pan e viño ós confrades polas portas.
8° Se finase un confrade poñerase un cirio de catro en libra na casa do defunto, e dúas achas (candeas grandes) e pendón de defuntos, cando vaian buscalo dende a casa ata a igrexa.
10° Cada confrade finado ten un funeral pagado pola confraría, cun custo de catro reais.

Economía da Confraría

Os ingresos veñen das anualidades dos confrades, de esmolas en especie (cereais, viño, liño) e do diñeiro recollido en petitorios feitos en misas e festividades.
Os gastos son en cera, funerais e misas, así como os derivados da festividade de Nosa Sra. Do Rosario como comidas, misas cantadas, gaiteiros, danzantes.....
Con carácter extraordinario os fondos da confraría dedícanse a mercar ou reparar a imaxe da virxen e vestidos ou alfaias para ela.
Excepcionalmente a confraría axuda a obras de reparación da igrexa ou a compras de moito custo como campás e retablos, tamén lles dá subsidios ós mareantes de Moaña que van servir na armada naval. Esto ocorre dende o último tercio do XVII, no XVIII e primeira metade o XIX.

Desenvolvemento da Confraría do Rosario

Prácticamente son confrades todos os vecinos de Moaña, o que se denominaba PERNA MAYOR, e confrades doutras aldeas e lugares de Moaña ou doutras parroquias, o que se denominaba PERNA MENOR.
O libro da Confraría do Rosario conclúe en 1856; despois desta data agrúpanse as contas das confrarías nun só libro e desaparecen as contas de cada ano; é sinal inequívoco de crise total e de que non se lles cobran anualidades ós confrades, nin hai esmolas.
As confrarías desaparecen en todo o Morrazo ó redor de 1931, cando chega a II República, aínda que levaban xa unha pequena actividade relixiosa e precaria economía dende 1870. As confrarías renacen despois de reamatada a guerra civil, sendo levadas en principio polos curas párrocos e co tempo por organización dos confrades devotos da Virxe, que organizan as festas e procesións

ARQUIVO PARROQUIAL DE SAN MARTIÑO

Libro da fábrica I...................................................1776-1856
Libro Confraría de Ánimas..................................1644-1796
Libro Confraría de Nosa Sra. do Rosario I..........1641-1773
Libro Confraría de Nosa Sra. do Rosario II..........1773-1856
Libro Confraría da Soedad..................................1672-1800
Libro Confraría de San Roque.............................1821-1856
Libro Confraría de San Antonio........................ ..1813-1856
Libro Confraría Santísimo Sacramento................1641-1799
Libro de confrarías reunidas...............................1899-1932
Libro de consentimentos paternos.......................1862
26 libros de bautizados........................................1770-1991 (Comenza no núm.II, falta o núm.I)
12 libros de casados............................................1634-1991
10 libros de defuntos............................................1634-1991

NOTAS

1. Na inscrición pode ser ARIA ou ARAS. De ser o mecenas podería tratarse de Rodrigo Arias que, cara a 1272, foi un home poderoso no Morrazo. Ver Luis Sánchez Belda. Documentos reales de la Edad Media, n° 794.
2. Os espacios con guións corresponden a letras hoxe ilexibles.
3. AHN. Documentos de Mosteiro de S. Salvador de Lérez, Carpeta 1786, doc. 19.
4. BRAG. Tomo I, páxs. 61-65, A Coruña, 1915.
5. APM (Arquivo Parroquial de Moaña). Carpeta de re varia.
6. Fondos documentais da Universidade de Santiago, páx. 493. A Coruña, 1991.
7. APM. Carpeta de re varia.
8. Cardeal Jerónimo del Hoyo. Memorias del Arzobispado de Santiago, transación de manuscrito de 1607 feita por Ángel González e Benito Varela Jácome.
9. AHP., Escribán José Ignacio Porto Mariño, leg. 1331, fol. 18.