lunes, 29 de junio de 2015

Bibliografía de Moaña



Desde a publicación en 1982 do libro divulgativo sobre a nosa prehistoria "Estudos sobor : Mámoa de Chan de Arquiña, Poblado de Montealegre, Inventario de grabados rupestres de Moaña", viñéronse sucedendo diversas iniciativas editoriais que ofrecen ó lector a posibilidade de achegarse a interesantes traballos de investigación sobre temas locais que abranguen a etnografía, a socioloxía, as ciencias naturais, a economía e, sobre todo, temas relacionados coa nosa historia e prehistoria, estes derradeiros favorecidos polos traballos de corrección do impacto arqueolóxico do corredor do Morrazo

MOAÑA : MONOGRAFÍAS E ARTIGOS DE PUBLICACIÓNS PERIÓDICAS


AIRA RODRÍGUEZ, María José
Estudio polínico y edafológico de los yacimientos de Regueiriño y Fontenla (Península del Morrazo, Pontevedra). -- En Pontevedra Arqueológica. --(1984), no 1 ; p. 99-112 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Regueiriño (Domaio)-Restos arqueolóxicos 3. Fontenla (Domaio)-Restos arqueolóxicos I. Guitián Ojea, F.

ALMAGRO-GORBEA, Martín
La espada de Entrambasaguas : aportación a la secuencia de las espadas del bronce en el norte de la Península Ibérica. -- En "XL Aniversario del Centro de Estudios Montañeses"". - Santander : Centro de Estudios Montañeses, 1976. - p. 453-471 1. Meira-Restos Arqueolóxicos 2. Espada de MeiraI. Título: XL Aniversario del Centro de Estudios Montañeses"

ALONSO ROMERO, Fernando
Hallazgo de un petroglifo con representaciones esquemáticas de embarcaciones de la Edad de Bronce. -- En Zwphirus. - t. XXV (1974) : p. 295-308|1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Petroglifos-Borna, A (Meira
Representaciones esquemáticas de navíos de la Edad del Bronce en Meira. -- En Faro de Vigo. - (2-IX-1973) 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Petroglifos-Meira 3. Castro de Montealegre (Domaio)|I. Rivas Fernández, Juan C.

ANÁLISE ECONÓMICA E EMPRESARIAL....
Análise económica e empresarial do eixe Bueu-Cangas-Moaña: propostas estratéxicas para o seu desenvolvemento : estudos estratéxicos da eurorrexión Galicia-Norte de Portugal. Decembro 2010
[Pontevedra] : CEP ; Cangas do Morrazo : Fecimo, 2010. -- 100 p. : gráf. ; 21. cm.
Texto íntegro

ÁRBORES E BOSQUES DO MORRAZO
Árbores e bosques do Morrazo / textos, Juan A. Tomé Cruz ... [et al.] ; debuxos, Miguel Veiga Pérez. -- [S.l.]: Colectivo Ecoloxista Luita Verde : Federación Ecoloxista Galega, 2009 1. Árbores-Morrazo 2. Bosques-Morrazo I. Tomé Cruz, Juan A. II. Veiga Pérez, Miguel
Texto completo

ARQUEOLOXÍA
Arqueoloxía de Moaña. -- Moaña: Grupo Arqueolóxico do Morrazo. - [S.l. : s.n.], 1981 [13 p.] : il. ; 22 cm. 1. Moaña-Restos arqueolóxicos I. Grupo Arqueolóxico de Morrazo

ARQUIVO MUNICIPAL (MOAÑA)
Inventario/Arquivo do Concello, Moaña / [dirección, Miguel A. Pererira Figueroa]. -- Pontevedra : Servicio de Publicacións, Deputación Provincial, [2001]. -- 95 p. : il. 22 cm. -- (Patrimonio cultural da provincia de Pontevedra ; 29) 1. Arquivo Municipal (Moaña)-Catálogos
http://www.depontevedra.es/?1,1846

BAQUEIRO VIDAL, SOFÍA
La producción lítica del yacimiento neolítico de O Regueiriño (Moaña, Pontevedra). En Cuadernos de Estudios Gallegos, Vol 53, No 119 (2006) 
[Documento en PDF]

BARREIRO, SANTIAGO
Moaña en 1943 : guía informativa / [Santiago Barreiro]. -- Vigo : Imprenta y Litografía Rial, 1942. -- 19 p. : il. ; 21 cm.

BLANCO, XAVIER
O gaiteiro verde / Xavier Blanco. -- [Vigo] : Xosé Xavier Blanco Nogueira, [2011]. -- 69 p. ; 21 cm. -- 1. Gaita-Moaña
Toques, asubíos e cantores / Xavier Blanco. -- [Santiago de Compostela] : Dirección Xeral de Política Lingüística, [2002]. -- 31 p. : il. ; 24 cm. 1. Instrumentos musicais-Moaña

BONILLA RODRÍGUEZ, Andrés
Nuevas perspectivas sobre el espacio doméstico en la Prehistoria reciente del NO: el poblado de Os Remedios (Moaña, Pontevedra)/ Andrés Bonilla Rodríguez, M. César Vila, Ramón Fábregas Valcarce. --En Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología, ISSN 0514-7336, Nº 59, 2006, págs. 257-273 1. Poblado de Os Remedios I. César Vila, m. II. Fábregas Valcarce, Ramón
Texto completo

BONILLA RODRÍGUEZ, Andrés
El asentamiento prehistórico de Monte dos Remedios = The prehistoric settlement of Monte dos Remedios / Andrés Bonilla Rodríguez, Ramón Fábregas Valcarce y Mario César Vila
En: Las comunidades campaniformes en Galicia : cambios sociales en el III y II milenios BC en el NW de la Península Ibérica / Las comunidades campaniformes en Galicia : cambios sociales en el II y II milenios BC en el NW de la Península Ibérica.-- [Pontevedra] : Diputación de Pontevedra, Editorial.-- pp. 171-177
1. Monte dos Remedios (Moaña)-Restos arqueolóxicos. 2. Moaña-Historia-Época prehistórica.-- I. Fábregas Valcarce, Ramón II. Vila, Mario César
903(460.115 Moaña)


BORNA
En Gran Enciclopedia Gallega. - Gijón : Silverio Cañada, D.L. 1974.T. IV (1974) ; p. 16 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Petroglifo da Borna (Meira)


BOUZADA FERNÁNDEZ, Xan
Escola, cultura e vida comunicataria nun concello galego, Moaña / deseño da investigación e redacción, Xan Bouzada Fernández ; traballo de campo e elaboración da información, Manuel Pérez Rúa, Xan Bouzada Fernández. -- Moaña : Concello, D.L. 1988. -- 202 p., [2] f. de map. pleg. ; 21 cm. 1. Moaña-Situación social I. Pérez Rúa, Manuel
Primeiro estudio sociolóxico de carácter cualitivo e cuantitativo realizado nun concello de Galicia. Recolle os hábitos culturais, demandas e alternativas para unha sociedade en tránsito acelerado de cambio social.

CAMPANIFORME
En Prehistoria e Arqueoloxía de Galicia : estado da cuestión. - Santiago : Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, 1979. - p. 29-31 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Cerámica campaniforme-Domaio 3. Regueiriño (Domaio)-Restos arqueolóxicos I. Título: Prehistoria e Arqueoloxía de Galicia : estado da cuestión

CANCELAS FRANCO, XESÚS
Moaña : historia fotográfica / Xesús Cancelas Franco, Manuel Anxo Méndez Fraguas, Xosé Carlos Villaverde Román. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós, [2011-2014]-- 4 v.. : fot. ; 23 x 23 cm. 1. Moaña-Obras ilustradas

CASTRO DE MONTEALEGRE, O
O castro de Montealegre, Moaña, Pontevedra / Roberto Aboal Fernández, Virginia Castro Hierro (coord.) ; Xurxo M. Ayán Vila ...[et al.].-- Noia (A Coruña) : Toxosoutos, [2006].-- 392 p. : il. ; 22 cm.-- (Serie Keltia ; 37)
Este volume colectivo achega ao lector unha visión integral, interdisciplinar e actualizada do castro de Montealegre (Moaña, Pontevedra), xacemento clásico dentro da Arqueoloxía castrexa do NW e que foi obxecto dunha afección crítica pola construción do corredor do Morrazo en 2003 e 2004. A este respecto, o libro parte dun enfoque teórico, asumido polo Laboratorio de Arqueoloxía do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento,que defende a realización de proxectos de Xestión Integral do Patrimonio que concilien investigación básica, investigación aplicada e divulgación e difusión social do coñecemento xerado polas intervencións arqueolóxicas
[Valoración e conclusións]

CASTROVIEJO, Santiago
Flora y vegetación del Morrazo|Tese Univ. Complutense, Madrid, 1972 1. Flora-Morrazo 2. Vexetación-Morrazo

CAVADA NIETO, Milagros
Hallazgos monetarios en castros de Galicia. -- En Boletín del Seminario de Arte y Arquitectura. - Valladolid. - T. XXXVIII (1972) ; p. 230 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Castro de Montealegre 3. Moedas (Castro de Montealegre)

COCHO, Federico
Curruvellos de Moaña. -- En Cocho, Federico. O Carnaval en Galicia. -- Vigo : Edicións Xerais de Galicia, D.L. 1990. -- 18 cm. -- p. 146-148 1. Entroido-Moaña;a I. Título: Carnaval en Galicia, O

CONCELLO DE MOAÑA
En: Proyección de la provincia de Pontevedra, municipios y comarcas.|Pontevedra: Confederación de Empresarios, 1998 - p. 128-130

CONFRARÍA DA NOSA SEÑORA DO CARME
Reglamento de la Cofradía de Nuestra Señora del Carmen instituida canónicamente en la Parroquia de Moaña (Pontevedra)|. -- [Moaña : Confraría da Nosa Señora do Carme], 1985. -- 14 p. ; 17 cm. 1. Confraría da Nosa Señora do Carme (Moaña)

CORRETGE, L. G.
Aspectos petroestructurales del pasillo de enclaves básicos de Cangas de Morrazo-Moaña (Provincia de Pontevedra)|G. Gallastegui, L. G. Corretge y A. Cuesta. -- En Stvdia Geologica. - Salamanca : Universidad, Secretariado de Publicaciones, 1983, nº18 ; p. 13-26 1. Petroloxía-Moaña 2. Petroloxía-Cangas do Morrazo I. Corretge, L. G. II. Cuesta, A.
[Texto completo PDF]

Características geoquímicas de los enclaves en las granodioritas de Cangas de Morrazo-Moaña (Provincia de Pontevedra / L. G. Corretge, G. Gallastegui y a Cuesta. -- En Stvdia Geologica. - Salamanca : Universidad, Secretariado de Publicaciones e Intercambio Científico, 1983, nº 18 ; 307-332 1. Xeoloxía-Moaña 2. Xeoloxía-Cangas do Morrazo I. Gallastegui, G. II. Cuesta, A.
[Texto completo en PDF]

Geología y aspectos físicos de transporte de magma en el pasillo de enclaves de Cangas de Morrazo-Moaña (Provincia de Pontevedra) / L. G. Corretge, G. Gallastegui y A. Cuesta. -- En Trabajos de Geología. - Oviedo : Universidad, [1984], nº 14 ; p. 17-26 1. Xeoloxía-Moaña 2. Xeoloxía-Cangas do Morrazo I. Gallastegui, G. II. Cuesta, A.

COSTA ALONSO, José
Memorias da miña vida societaria / José Costa Alonso ; [Xosé Luis Rúa Costa , Iago Santos Castroviejo ; traducción, Xesús Carballo Soliño]. -- Santiago de Compostela : Dirección Xeral de Formación Pesqueira e Investigación, [2000]. -- 269 p. : il. ; 22 cm. 1. Costa Alonso, José 2. Pósitos de Pescadores-Moaña 3. Moaña-Situación social-1921-1951 4. Movemento obreiro-Moaña-1921-1951 I. Rúa Costa, Xosé Luis II. Santos Castroviejo, Iago


DIAGNOSE ESTRATÉXICA....
Diagnose estratéxica : estudo socioeconómico de Moaña / dirección, José Pérez Vilariño ; investigadores, Álvaro Mesías Grangel, Sara Mª Torres Outón. Pontevedra : Seminario de Estudios Socioeconómicos de Pontevedra Carlos Velasco, [2006]. - 165 p. Este estudo está concebido como unha ferramenta técnica para deseñar as vías máis apropiadas de articulación do municipio na Rexión Urbana das Rías Baixas e no Eixe Atlántico

ESCUDOS BRASONADOS DE ROMAY..
Escudos brasonados de Romay, Avalle, Valladares, Falcón, Suárez de Deza, Pazos de Probén, Saavedra, Xunqueiras e Figueroa no pazo do Rosal (Moaña, Pontevedra). -- En Galicia. Heráldica, xenealoxía e nobiliaria : s. XVII, 2ª parte. - A Coruña : Hércules, 2008, tomo LVII ; p. 154-157


ESTUDIO SOCIOECONÓMICO DE MOAÑA
Estudio socioeconómico de Moaña. - Pontevedra : Seminario de Estudios Socioeconómicos Carlos Velasco, 20051. Moaña-Situación económica-2005

ESTUDIO Y ANÁLISIS CONSTRUCTIVO DEL PAZO DO O ROSAL
Estudio y análisis constructivo del paso de O Rosal / Anónimo. -- [S.l. : s.n., s.a.]. -- 14 p. : il. ; 28 cm. -- É fotocopia 1. Pazo de O Rosal 2. Arquitectura-Moaña 3. Moaña-Pazos
Texto íntegro

ESTUDOS
Estudios sobor : mámoa de Chan de Arquiña, poblado de Montealegre, inventario de grabados rupestres de Moaña. - Grupo Arqueolóxico do Morrazo. - [S.l. : s.n.] 48 p. : il. ; 22 cm. - (Estudos ; 2) I. Grupo Arqueolóxico do Morrazo 1. Mámoa de Chan de Arquiña-Domaio 2. Castro de Montealegre-Domaio 3. Petroglifos-Moaña
Recopilación de publicacións feitas sobre: A Mámoa de Chan da Arquiña, castro de Montealegre e inventario dos petroglifos do municipio de Moaña que ten como obxectivo dar a coñecer, por toda a xeografía do noso Concello, facetas da nosa Historia e Prehistoria

FÁBREGAS VALCARCE, R.
Monte dos Remedios (Moaña, Pontevedra) : un asentamiento de la prehistoria reciente / R. Fábregas Valcarce, A. Bonilla Rodríguez y M. César Vila. [Santiago de Compostela : Tórculo Edicións, 2007. - 114 p. : il. ; 30 cm
Sobre un rellano emplazado a media altura y con un buen dominio visual sobre el valle inmediato y otras áreas más alejadas se localiza el yacimiento de Monte dos Remedios. La excavación efectuada permitió detectar un asentamiento de al menos 0´4 Ha de extensión, con evidencias de ocupación que se extienden entre el Neolítico y la Edad del Bronce (Vº-IIº milenios ANE)
Síntese

FERNÁNDEZ CASANOVA, María del Carmen
Cambio económico, adaptacións e resistencias nos séculos XIX (dende 1870) e XX. -- En Historia da pesca en Galicia - Santiago de Compostela: Universidade, Servicio de Publicacións e Intercambio Científico, 1998 - p. 139-206
Los pósitos de pescadores: la vida del pósito de Moaña a través de las memorias de Costa Alonso, (1921-1939). -- En Cuadernos de Estudios Gallegos. - t. XLVI (1999); p.149-152 . - Santiago de Compostela : Instituto de Estudios Gallegos "Padre Sarmiento", 1999 1. Pósitos de pescadores-Moaña-1931-1939
[Texto completo en PDF]

FERNÁNDEZ CORTIZO, Camilo
¿En Galicia, el hambre entra nadando? Rogativas, clima y crisis de subsistencias en la Galicia litoral sudoccidental en los siglos XVI-XVIII». SÉMATA, Ciencias Sociais e Humanidades, núm. 17 (2005): Muerte y ritual funerario en la historia de Galicia. ISSN 1137-9669, pp. 259-298.
[Texto completo]

FONTOIRA SURÍS, Rafael
Las otras bellezas del Morrazo. -- En La construcción en Galicia / edita e dirixe, Fernando García Pereira. - [S.l.:s.n.] (A Guardia : J.A. Vicente). - [16] f. Extra ""Autopistas del Atlántico"". - Bibliografía. 1. Igrexas-Morrazo 2. Pazos-Morrazo 3. Cruceiros-Morrazo I. García Pereira, Fernando, ed., dir.
http://moana.patentes.com/gl/historia/bellezas.htm
San Juan de Tirán (Moaña). -- En Fontoira Surís, Rafael. Descubrir el románico. - Pontevedra : Diputación Provincial, D.L. 1991 - P. 26-27 1. Igrexa de San Xoán de Tirán

GALLASTEGUI, G.
Aspectos cartográficos y estructurales del sector meridional de macizo granodiorítico de Bayo-Vigo (Provincia de Pontevedra, España / G. Gallastegui. --En XIV Reunión de Xeoloxía e Minería do NO Peninsular. - Sada, A Coruña : Ed. do Castro, 1992 ; p. 3-5. - (Cuadernos do Laboratorio Xeolóxico de Laxe) 1. Xeoloxía-Ría de Vigo

Aspectos petroestructurales del pasillo de enclaves básicos de Cangas de Morrazo-Moaña (Provincia de Pontevedra)|G. Gallastegui, L. G. Corretge y A. Cuesta. -- En Stvdia Geologica. - Salamanca : Universidad, Secretariado de Publicaciones, 1983, nº18 ; p. 13-26 1. Petroloxía-Moaña 2. Petroloxía-Cangas do Morrazo I. Corretge, L. G. II. Cuesta, A.
[Texto completo PDF]

Características geoquímicas de los enclaves en las granodioritas de Cangas de Morrazo-Moaña (Provincia de Pontevedra) / L. G. Corretge, G. Gallastegui y a Cuesta. -- En Stvdia Geologica. - Salamanca : Universidad, Secretariado de Publicaciones e Intercambio Científico, 1983, nº 18 ; 307-332 1. Xeoloxía-Moaña 2. Xeoloxía-Cangas do Morrazo I. Gallastegui, G. II. Cuesta, A.
[Texto completo en PDF]

Caracterización petrológica y geoquímica del macizo Bayo-Vigo / G. Gallastegui. -- En Memoria de Actividades. - Madrid : Instituto Geológico y Minero de España, 1986

Enclaves de las rocas graníticas de Cangas de Morrazo|G. Gallastegui. -- Tese de Licenciatura Universidade de Oviedo, 1983. - 138 p. 1. Granito-Moaña

Estudio y caracterización petrológica y geoquímica de las rocas graníticas de la zona suroccidental de Galicia / G. Gallastegui. -- En Fondo Documental del IGME. - Madrid : Instituto Geológico y Minero de España, 1986 ; 140 p. 1. Petroloxía-Galicia occidental

Importancia del sector costero entre Cangas de Morrazo y Moaña desde el punto de vista geológico / por Gloria Gallastegui Suárez
[Texto completo]

Petrografía y aspectos geoquímicos de los enclaves microgranudos de Cangas de Morrazo-Moaña (prov. de Pontevedra). -- En Cuadernos do Laboratorio Xeolóxico de Laxe. - Sada, A Coruña : Ed. do Castro, 1984 - nº 7 ; p. 55-85 1. Xeoloxía-Moaña I. Corretgè, L. G. II. Cuesta, A.

Petrología del macizo gran odiorítico de Bayo-Vigo (Provincia de Pontevedra, España) / G. Gallastegui. - Tese doutoramento Universidade de Oviedo, 1993 ; 363 pp. 1. Petroloxía-Ría de Vigo

Reología y procesos físicos de transporte de magma en el pasillo de enclaves de Cangas de Morrazo-Moaña / Luis Guillermo Corretgé Castañón, G. Gallastegui, Andrés Cuesta Fernández
Localización:
Trabajos de geología, ISSN 0474-9588, Nº 14, 1984 , págs. 17-26

GARCÍA ALÉN, Alfredo
Ayuntamiento de Moaña -- En García Alén, Alfredo. Grabados rupestres de la provincia de Pontevedra. - La Coruña : Fundación Barrié de la Maza, 1980. - 30 cm. - p. 70, 77-81, figs. 86-87, fot. 73-82 1. Moaña-Restos arqueolóxicos 2. Petroglifos-Moaña (Concello) I. Peña Santos, Antonio de la

GARCÍA BARREIRO, Manuel Uxío
Moaña, no camiño do Mar (1750-2006) / Manuel Uxío García Barreiro. - Moaña : Concello, 2006. - 69 p. : il. ; 21 cm I. García Barreiro, Manuel Uxío 1. Moaña-Historia-1750-2006
Texto completo

A casa e granxa do Foxón na parroquia de Tirán, Moaña / Manuel Uxío García Barreiro, Gerardo Gayo Rodríguez ; prólogo por Luís Chapela Bermúdez. -- [Moaña] : [s. n.], [2014?]. -- 45 p. : il. ; 21 cm. 1. Casa do Foxón (Moaña) 2. Morgados-Moaña I. Gayo Rodríguez, Gerardo II. Chapela Bermúdez, Luís
Texto completo

Couto e pazo do Rosal : a súa historia e a doutros pazos, terras de padroados eclesiásticos, rexidos dende Moaña, en Vigo, Morrazo, Pazos de Borbén, Redondela, Sanxenxo, Bóveda, Láncara, Pantón, Corullón e Vilafranca do Bierzo / [Manuel Uxío García Barreiro]. -- [Moaña : O autor, D.L. 2013]. -- 207 p. : il. ; 24 cm.. -- Bibliografía: p. 205-206. -- Título tomado da cuberta.
 1. Saavedra (Familia)--Xenealogía 2. Pazo do Rosal

A freguesía de Moaña : apuntamentos históricos e etnográficos / Manuel Uxío García Barreiro, Luís Chapela Bermúdez, Xosé Carlos Villaverde Román. --[Moaña]:M.U. García, D.L. 2012 ([Padrón, A Coruña] : Gráficas Lasa). -- 623 p. : il. ; 24 cm. -- Inclúe referencias bibliográficas. 1. Moaña--Historia 2. Moaña-Usos e costumes I. Chapela Bermúdez, Luís 1959- II. Villaverde Román, Xosé Carlos.
Índice
I. Orixe e deslinde da freguesía / Manuel Uxío García Barreiro
II. Xeoloxía / Xosé Carlos Villaverde Román
III. Arqueoloxía / Xosé Carlos Villaverde Román
IV. Idade Media : suevos e visigodos / Manuel Uxío García Barreiro
V. Idade Media : reino cristián de Galicia / Manuel Uxío García Barreiro
VI. Idade Moderna ata o combate de Rande / Manuel Uxío García Barreiro
VII. Remate da Idade Moderna / Manuel Uxío García Barreiro
VIII. Idade Contemporánea : Guerra da Independencia / Xosé Carlos Villaverde Román
XIX. Idade Contemporánea : novo réxime ata finais séc. XIX / Manuel Uxío García Barreiro
X. Idade Contemporánea : formación do concello de Moaña / Xosé Carlos Villaverde Román
XI. Idade Contemporánea : a política no século XX / Xosé Carlos Villaverde Román
XII. Evolución demográfica dende 1836 ata 2010 / Xosé Carlos Villaverde Román
XIII. Abades da freguesía dende o século XIII / Manuel Uxío García Barreiro
XIV. Morgados do Rosal e Paxarín / Manuel Uxío García Barreiro
XV. Confrarías, devocións e fábrica da igrexa / Manuel Uxío García Barreiro
XVI. Cultura da morte / Manuel Uxío García Barreiro
XVII. Torres da igrexa e linguaxe das campás / Manuel Uxío García Barreiro
XVIII. Arte relixiosa / Manuel Uxío García Barreiro
XIX. Arquitectura civil / Manuel Uxío García Barreiro
XX. Mitos e costumes na memoria / Luís Chapela Bermúdez
XXI. Vellos oficios / Luís Chapela Bermúdez
XXII. Persoeiros do común / Luís Chapela Bermúdez
XXIII. Divertimentos e xogos na lembranza /Luís Chapela Bermúdez
XXIV. Lendas da parroquia / Xosé Carlos Villaverde Román
XXV. Declive e inicio do rexurdimento na parroquia matriz de Moaña / Manuel Uxío García Barreiro

Gaiteiros, danzantes e músicos nas catro parroquias históricas de Moaña, dende o sec. XII ata comezos do sec. XX / Manuel Uxío García Barreiro ; coa colaboración documental de Gerardo Gayo Rodríguez. -- [Moaña] : O autor, [2013]. -- 21 p. : il. ; 21 cm. 1. Música popular--Moaña-Historia I. Gayo Rodríguez, Gerardo
Texto completo

O afundimento do Centoleira en 1964 / Manuel Uxío García Barreiro ; colabora, Asociación de Mulleres de Moaña. -- [Moaña] : O autor, [s.a.]. --22 p. : il. ; 21 cm.-- Bibliografía 1. Naufraxios-Moaña 2. Centoleira (Barco) I. Asociación de Mulleres de Moaña

GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, Xoán Miguel
Casa fidalga do Rosal (Moaña), A. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós, 1992. 13 p. : il. ; 30 cm. Contén: Árbore xenealóxica da familia Saavedra. 1. Moaña-Historia-S. XVI...2. Pazo do Rosal (Moaña)-S. XVI...3. Saavedra (Familia) I. Villaverde Román, Xosé Carlos, doc.II. Pérez Rúa, Manuel, fot
[Texto completo]

Moaña nos anos vermellos : conflictividade social e política nun concello agrario e mariñeiro (1930-1937) / Xoán Miguel González Fernández, Xosé Carlos Villaverde Román. -- Sada (A Coruña) : Edicións do Castro, 1999. -- 237 p. : il., gráf. ; 21 cm. -- (Documentos ; 146) 1. Movemento obreiro-Moaña-1931-1939 2. Moaña-Historia social-1931-1939 I. Villaverde Román, Xosé Carlos. Libro rigoroso, nas voces e nos textos documentais, sobre uns anos decisivos para analizar a sociedade e a política dun concello da ría de Vigo, cunha historia so parcialmente coñecida ate agora. É a primeira achega sistemática para a recuperación crítica e a memoria dos anos 1931 e seguintes..

Política local e sindicalismo na Moaña da Segunda República. --  En Actas do Congreso Internacional Poder Local, élites e cambio social na Galicia non urbana (1874-1936), Santiago de Compostela, 14-15 xuño 1996 / coord. por Lourenzo Fernández Prieto, Xosé Manuel Núñez Seixas, Maria Aurora Artiaga Rego, Jesús Leopoldo Balboa López, 1997, ISBN 84-8121-665-8 , págs. 515-536

JUAN-GARCÍA AGUADO, JOSÉ MARÍA
La carpintería de ribera en Galicia (1940-2000). - A Coruña : Universidade da Coruña, Servicio de Publicacións, 2010 - (Monografías ; 95). -- 287 p. : il . --I.S.B.N.: 84 - 95322 - 71 - 4. 1. Carpìntería de ribeira-Moaña (Concello).
Texto completo

LEMOS JORGE, MARTA
Unha paixón herdada: obra ambiental de José María Castroviejo Blanco-Cicerón (1909-1983) / Marta Lemos Jorge. Santiago de Compostela : Dirección Xeral de Desenvolvemento Sostible [2007]
Este libro é un compendio e unha escolma dunha obra que está contida en varios libros publicados, pero sobre todo dispersa nunha chea de artigos en diversos diarios, dos que aquí hai unhas catrocentas citas

LENDAS DE MOAÑA
Lendas de Moaña : lendas históricas xerais / Xosé C. Villaverde Román [comp.]. -- Moaña: Agrupación Cultural NÓS, D.L. 1988. -- 61 p. : il. ; 22 cm. -- D.L. VG-175-88 1. Mitos e lendas-Moaña I. Villaverde Román, Xosé C., comp.
A deformación con que recibimos as lendas non difire da mecánica do xogo xuvenil chamado "o disparate". Neste xogo participa un número indeterminado de persoas colocadas en círculo ou en fila. O primeiro pensa nunha frase e transmítea, en voz baixa, ó segundo; este fará o mesmo co seguinte e así sucesivamente. O último xogador agardará ata que o primeiro berre a mensaxe orixinaria; despois, tamén en voz alta, dirá a frase recibida, que case sembre contrastará, polo disparatado da frase inicial.
[Texto completo]

LÓPEZ CUEVILLAS, Florentino
El comienzo de la edad de los metales. -- En Cuadernos de Estudos Galegos. - Santiago de Compostela : T.X. (1955), facs. 30 ; p.14 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Puñal de Meira

Oestrimnida y sus relaciones marítimas -- En Cuadernos de Estudos Galegos. - Santiago : T. XI (1956) ; p. 300 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Espada de Meira

Puñal argárico encontrado en una mámoa. -- En Cuadernos de Estudos Galegos. -- Santiago de Compostela. -- T. XI(1956) ; p.300 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Puñal de Meira

LOSADA DIÉGUEZ, Antonio
Memoria de los trabajos realizados en las excavaciones de Montealegre 1. Castro de Montealegre-Domaio

Objetos procedentes de las excavaciones de Montealegre 1. Castro de Montealegre-Domaio

MAÑANA-BORRAZÁS, PATRICIA
Escavación, traslado e posta en valor do petróglifo de O Viveiro (Moaña, Pontevedra). Memoria da cautación arqueolóxica realizada no marco da obra pública do Corredor do Morrazo.LaPa-CSIC. CAPA, 26. Santiago de Compostela. 81 p., 2011
[Descarga en PDF]

MARÉ DE PALABRAS
Unha maré de palabras : contribución ao léxico do Morrazo / Salvador Castro Otero ...[et al.]. - Santiago de Compostela : Xunta de Galicia, [2005. - 91 p. ; 19 cm. I.Castro Otero, Salvador 1. Lingua galega-Lexicoloxía 2. Lingua galega-O Morrazo (comarca)

MARTÍNEZ PORTELA, Gonzalo
Memoria "Ave del Mar" (1956-2006) / Gonzalo Martínez Portela. -- En Faro de Vigo ; Suplemento especial, 17-11-2006 ; 8 p.|1. Naufraxios 2. Ave del Mar I. Martínez Portela, Gonzalo http://moana.patentes.com/gl/historia/avemar.htm

MATA CARRIAZO, Juan de
La Edad del Bronce -- En Historia de España / dirigida por Ramón Menéndez Pidal. - Madrid : Espasa Calpe, 1954- T.I. Vol. 1: La prehistoria / Eduardo Hernández Pacheco... [et al.] - P.789-790 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Espada de Meira I. Título: Historia de España II. Título: La prehistoria

MÉNDEZ FRAGUAS, MANUEL ANXO
A escola pública en Moaña, 1786-1970 / Manuel Anxo Méndez Fraguas, Xesús Rodríguez Parada, Xesús Cancelas Franco. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós, [2012]153 p. : il. cor. e n. ; 22 cm. Na portada : 1912-2012 : ano do centenario do Grupo escolar de Quintela

MOAÑA
Moaña : avance sobre el estudio de sus recursos naturales. -- [Moaña : Escola-Taller] 156 p. : il., map. ; 30 cm. Inédito. - Mecanograf. 1. Climatoloxía-Moaña 2. Xeoloxía-Moaña 3. Edafoloxía-Moaña 4. Flora-Moaña 5. Vexetación-MoañaI. Escola Taller Beiramar

OBELLEIRO PIÑÓN, LUÍS
San Pedro de Domaio. -- Obelleiro Piñón, Luís. As escolas de fundación en Galiza : unha necesidade social de alfabetización : o caso da provincia de Pontevedra.- Vigo : A Nosa Terra, 2008. 388 p. ; 21 cm. - p.312-313. 1. Escola de fundación de Domaio

OBRAS PÚBLICAS E PATRIMONIO ..
Obras públicas e patrimonio: estudo arqueolóxico do corredor do Morrazo. Felipe Criado Boado e Elena Cabrejas Domínguez (coordinadores) Santiago de Compostela : Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento, 2005 (Traballos de Arqueoloxía e Patriminio ; nº 35)
Táboa de contidos:
Prólogos
Presentación
O Proxecto. Plantexamentos e metodoloxía
Precedentes: a aAvaliación do Impacto Arqueolóxico e as resolucións da Declaración de Impacto Ambiental
Historial do proxecto
A Corrección de Impacto
O Seguimento arqueolóxico
Os resultados: as principais intervencións
Neolítico Inicial / Medio : O Regueiriño
Neolítico Final : Montenegro
Calcolítico : Monte dos Remedios
Neolítico Final / Idade do Bronce: Os Laguiños
Idade do Bronce: Devesa de Abaixo - Os Torradoiros
Idade do Bronce : os petroglifos de O Vieiro, Devesa do Rei e Gondarán
Cultura castrexa: O castro de Montealegre
Romanidade tardía: O Redolliño
O Coñecemento: a significación de Morrazo na Prehistoria
O modelo de formación dun xacemento
De conxuntos materiais a poboados: patróns de asentamento en O Morrazo durante a Prehistoria Recente
Arte rupestre na Península do Morrazo
Os territorios prehistóricos do entorno das Rías de Pontevedra e Vigo
A Cultura material dos xacementos de Montenegro, A Devesa de Abaixo e O Regueiriño
Bibliografía
Difusión dos resultados dos traballos arqueolóxicos realizados para correxir o impacto arqueolóxico xerado pola construcción do Corredor do Morrazo
[Texto completo en pdf]

PAZ TRELLES, BENITO
Historia familia "Paz", Moaña (Pontevedra) / [Benito Paz Trelles]. -- [S.l. : s.n., 2013. -- 200 p. : il. cor. e n. ; 24 cm. -- 1. Paz (Familia)-Historia

A familia "Trelles", de Galicia a Cuba / [autor, Benito Paz Trelles] . -- [S.l.] : Impresores de Galicia, [2007]. -- 511 p. : il. cor. e n. ; 24 cm. 1. Trelles (Familia)-Historia

PEÑA SANTOS, Antonio J. de la
El espacio de la representación, El arte rupestre galaico desde una perspectiva territorial. -- En Revista de Estudios Provinciais. - Pontevedra - (1993), n. 10 ; p. 11-50 1. Arte rupestre-O Morrazo 2. O Morrazo-Restos arqueolóxicos I. Rey García, José Manuel
http://www.ctv.es/USERS/sananton/lantrop.html

Sondeo estratigráfico en el yacimiento de A Fontenla (Moaña). -- En Pontevedra Arqueológica. - (1984), n. 1 ; p. 85-90 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Fontenla, A (Domaio). Título: Pontevedra Arqueológica

Sondeo estratigráfico en el yacimiento de O Regueiriño (Moaña). -- En Pontevedra Arqueológica. - (1984), n. 1 ; p. 85-90 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Regueiriño (Domaio)-Restos arqueolóxicos I. Título: Pontevedra Arqueológica

Estudio de los materiales conservados de tres sepulturas megalíticas (Península del Morrazo, Pontevedra)/ por Antonio J. de la Peña Santos y Antón A. Rodríguez Casal. -- En Gallaecia. -- Santiago de Compostela : Universidade. -- (1977), n. 2, año II ; p. 55-84 1. Moaña-Restos arqueolóxicos 2. Vilaboa-Restos arqueolóxicos 3. Monumentos megalíticos-Moaña 4. Monumentos megalíticos-Vilaboa I. Rodríguez Casal, Antón A.

PEREIRA, Dionisio
Moaña: unha aproximación local ao sindicalismo mariñeiro. -- En Pereira, Dionisio. A CNT na Galicia: 1932-1936. - Santiago: Laiovento, 1994. - 234 p. ; 21 cm. - P. 175-184 1. Confederación Nacional do Traballo (CNT)-Moaña-Historia-1932-1936 2. Sindicalismo-Moaña-Historia-1932-1936

PÉREZ ALONSO, BERNARDO
Eusebio Alonso Vieites (1861-1939) : su vida su obra / Bernardo Pérez Alonso
Biografía de Eusebio Alonso "O Chaval" , escrita polo seu neto. Eusebio Alonso foi ex-seminarista, ex-estudiante de medicina, avogado, xuíz de paz e editor. O libro achéganos información sobre feitos políticos e culturais, moitos deles pouco coñecidos. Temos acceso tamén a traballos publicados por Eusebio Alonso en distintos medios, retratando costumes, problemas da pesca, do caciquismo e pór último, unha faceta súa como foi a de historiador. Eusebio Alonso foi un animador da vida política e social na Moaña de principios do século XX.

PÉREZ RÚA, Manuel
Moaña / Manuel Pérez Rúa ; traductores Ian Emmett, Xosé Antonio Penal. -- Vigo : Ir Indo, D.L. 1991. -- 131 p. : il. col. ; 26 x 26 cm. Textos en galego, inglés e castelán 1. Moaña-Descrición
La Moaña de hoy guarda memoria de aquellas aldeas asentadas en los alrededores de San Martiño, Tirán, Meira y Domaio, que fueron creciendo, bajando del monte al mar, y dando lugar a una nueva comunidad...

Domingos de calcetíns brancos : retrato do cambio social na xeración de 1950 / Manuel Pérez Rúa.-- Vigo : Galaxia, [2010].-- 242 p ; 21 cm.-- (Ensaio (Galaxia) ; 63. -- Premio Ramón Piñeiro 2009. 1. Cambio social-Moaña

PRIETO MARTÍNEZ, MARÍA PILAR
La cerámica de O Regueiriño (Moaña. Pontevedra) : nueva luz sobre el Neolítico en Galicia. -- En Gallaecia, ISSN 0211-8653, Nº 29, 2010 , págs. 63-82
[Texto completo en PDF]

PROSPECCIONES ARQUEOLÓGICAS EN LA TORRE DE MEIRA
Prospecciones arqueológicas en la "Torre de Meira"" (Moaña, Pontevedra) / P. Acuña Fernández...[et al.]. - Orense. - 23 p. : il. ; 29 cm. Separata de: Boletín Auriense. T. VI- (1977) 1. Meira-Restos arqueológicos 2. Torre de Meira

REPRESENTACIONES...
Representaciones esquemáticas de navíos de la Edad del Bronce en Meira. -- En Faro de Vigo. - (2-IX-1973) 1. Meira-Restos arqueolóxicos 2. Petroglifos-Meira 3. Castro de Montealegre (Domaio)|I. Rivas Fernández, Juan C.

REI, LUÍS
Dende a montaña ó mar.... -- En Rei , Luís. Ramón Cabanillas: crónica de desterros e saudades. -- Vigo : Galaxia, 2009. -- P. 428-434. 1. Cabanillas, Ramón

ROCAS GRANÍTICAS DE LAS RÍAS BAJAS
Rocas graníticas de las Rías Bajas (Galicia, NO de Españ) / L. G. Corretge...[et al.]. -- En Libro guía de excursiones de los congresos internacionales ; pp 30. -- Oviedo : Servicio de Publicaciones de la Universidad, [1985?] 1. Granito-Rías Baixas I. Corretge, L. G.

RODRÍGUEZ FERNÁNDEZ-BROULLÓN, Rafael
Las hidalguías del Morrazo : a través de sus piedras de armas / Rafael Rodríguez Fernández-Broullón ; prólogo de Jaime Bugallal y Vela. -- 1ª ed. -- [Pontevedra] : Diputación Provincial, Servicio de Publicaciones, 2000. -- 293 p. : il. ; 24 cm. 1. Heráldica-Morrazo

RODRÍGUEZ FERREIRO, Hilario
Economía e poboación rural na Galicia Atlántica: a xurisdicción do Morrazo nos séculos XVII e XVIII|Hilario Rodríguez Ferreiro. -- Tese univ. de Santiago de Compostela 1. Morrazo (comarca)-Historia económica-S. XVII-XVIII 2. Morrazo (comarca)-Historia social-S.XVII-XVIII 3. Morrazo (Comarca)-Poboación-S. XVII-XIX
Versión en galego:
Xurisdicción do Morrazo: s. XVII-XVIII, A / Hilario M. Rodríguez Ferreiro. - Pontevedra : Deputación Provincial, 2003. - 1ª ed. . - 3 v. : il. ; 29 cm.
Completo e extenso estudio do comportamento demográfico e a evolución económica e social da comarca do Morrazo durante a idade moderna.[síntese]

La demografía de la Península del Morrazo en los siglos XVII, XVIII y XIX
[Texto completo]

SA BRAVO, Hipólito de
Iglesias románicas en la Península del Morrazo : Santa María del Campo, Santo Tomé de Piñeiro, Santa María de Cela, San Martín de Moaña, San Andrés de Hío, la Capilla de la Magdalena. -- En Sá Bravo, Hipólito de. Las rutas del románico en la provincia de Pontevedra. -- [Pontevedra] : Caja Rural Provincial de Pontevedra, 1978. - P 153-186 1. Morrazo (comarca)-Igrexas e templos

SACAU RODRÍGUEZ, GERARDO
Oitavén-Verdugo, O Facho de Donón / Gerardo Sacau Rodríguez. -- En Os nomes da Ría de Vigo. -- Vigo : Instituto de Estudios Vigueses, [2004]. -- t. III, p. 145-234. 1. Nomes xeográficos-Moaña

SEOANA-VEIGA, YOLANDA
Excavación, traslado y puesta en valor del petroglifo de Devesa do Rei (Moaña, Pontevedra).  LaPa-CSIC. Cadernos de Arqueoloxía e Patrimonio, 28: 1-66. Santiago de Compostela, 2011
[Descarga en PDF]

SANZ GONZÁLEZ, Margarita
Clero y religiosidad popular en la Península del Morrazo en los siglos XVII y XVIII. -- En Revista de Estudios Provinciais. - Pontevedra. - (1992). n. 8-9 : p.231-242 1. Clero-Morrazo, O-S. XVII-XVIII 2. Morrazo, O-Relixiosidade popular-S.XVII-XVIII

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón
Excavación de una sepultura megalítica en Moaña, Península del Morrazo (Pontevedra). -- En Noticiario Arqueológico Hispánico. - Madrid. - T. III-IV (1956), Cuadernos 1-3 ; p. 27-36. 1. Domaio-Restos arqueolóxico 2. Mámoa de Chan de Arquiña

Prospecciones arqueológicas en Morrazo. -- En El Museo de Pontevedra. - T. X (1956) ; p. 17-22 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Mámoa de Chan de Arquiña

SUÁREZ OTERO, JOSÉ
Península de O Morrazo como paradigma = Discovery and characterisation of the galician bell beaker : the Morrazo Peninsula as a paradigm / José Suárez Otero
En: Las comunidades campaniformes en Galicia : cambios sociales en el III y II milenios BC en el NW de la Península Ibérica / Las comunidades campaniformes en Galicia : cambios sociales en el II y II milenios BC en el NW de la Península Ibérica.-- [Pontevedra] : Diputación de Pontevedra, Editorial.-- pp. 285-296
1. Cultura do vaso campaniforme-O Morrazo (Comarca). 2. O Morrazo (Comarca)-Restos arqueolóxicos
903(460.115 O Morrazo)
R. 27641

URXENCIAS III : UN ESPACIO A REVISAR
Urxencias III : un espacio a revisar : [exposición] Nave "La Guía", Meira, Moaña, julio-agosto 1992 / [Julio Parada (i.e. Suso Parada), coordinación y organización ; Xosé R. Méndez Salgueiro, organización, diseño y fotografía ; Xosé C. Teiga, organización y diseño]. -- [S.l. : s.n.], 1992. -- [56] p. : principalmente il. cor. ; 21x21 cm. 1. Arte galega-S. XX-Exposicións I. Parada, Suso II. Méndez Salgueiro, Xosé R. III. Teiga, Xosé C.

VÁZQUEZ LIZ, PABLO
Los yacimientos de A Devesa de Abaixo y Os Torradoiros : áreas de actividad campaniforme = The sites of A Devesa de Abaixo and Os Torradoiros : areas of bell beaker activity / Pablo Vázquez Liz y M. Pilar Prieto Martínez
En: Las comunidades campaniformes en Galicia : cambios sociales en el III y II milenios BC en el NW de la Península Ibérica / Las comunidades campaniformes en Galicia : cambios sociales en el II y II milenios BC en el NW de la Península Ibérica.-- [Pontevedra] : Diputación de Pontevedra, Editorial.-- pp. 211-225
1. Moaña-Historia-Época prehistórica. 2. Cerámica campaniforme-Moaña. 3. Devesa de Abaixo (Moaña)-Restos arqueolóxicos. 4. Os Torradoiros (Moaña)-Restos arqueolóxicos.-- I. Prieto Martínez, María Pilar
903(460.115 Moaña)


VAZQUEZ MARINELLI, Carlos
As igrexas do Morrazo, 4 v. / Carlos Vázquez Marinelli. -- Inédito - Mecanograf. 1. Morrazo (Comarca)-Igrexas e templos 2. Igrexa de San Martiño (Moaña)3. Igrexa de San Xoán de Tirán (Moaña) 4. Igrexa de Santa Baia de Meira (Moaña) 5. Igrexa de Santa María de Ardán (Marín) 6. Igrexa de Santo Tomé de Piñeiro (Marín) 7. Igrexa de Santa María do Campo (Marín)

VÁZQUEZ VARELA, J. M.
A cerámica tipo Penha / J.M. Vázquez Varela|. -- En Galicia / proxecto editorial creado e dirixido por Francisco Rodríguez Iglesias. -- A Coruña : Hércules de Ediciones, [1993] -- t. IX Arte prehistórica e romana - p. 88-91 1. Regueiriño (Domaio)-Restos arqueolóxicos

Estudio de la fauna marina de los concheros de los castros de A Peneda y Montealegre (Pontevedra). -- En Gallaecia. - (1975), nº 1 ; p. 143-153 1. Domaio-Restos arqueolóxicos 2. Castro de Montealegre

El marisqueo en los castros de las rías gallegas. -- En Coloquio de Etnografía Marítima : [Santiago de Compostela], Museo do Pobo Galego, setembro 1984. -- Santiago de Compostela : Consellería de Pesca, D.L. 1988. - p. 209-218. 1. Castro de Os Remedios 2. Tirán-Restos arqueolóxicos

VELASCO SOUTO, CARLOS F.
Axitacións campesinas na Galiza do século XX. - Santiago de Compostela : Laiovento, 1995. -- p. 73-79

VIÉITEZ, J.M.
Ecología de poliquetos y moluscos de la playa de Meira (Ría de Vigo) : estudio de las comunidades / J.M. Viéitez. -- En Revista de Investigaciones Pesqueras. - no 40 ; p. 223-248 1. Poliquetos-Meira, praia de 2. Moluscos-Meira, praia de

VILLAVERDE ROMÁN, Xosé Carlos
O acontecemento irmandiño : as loitas nobiliarias e a súa influencia nos concellos de Cangas e Moaña. -- Moaña : Agrupación C.D.R. ""Nós"" ; Cangas : Asociación Cívico-Cultural Xiria ; 1986. -- [4] f. : il. ; 28 cm. 1. Moaña-Historia-Rebelión irmandiña-S. XV 2.Cangas-Historia-Rebelión irmandiña-S. XV 3. Torre de Meira 4. Castelo de Darbo http://moana.servidores.net/libros/irmand.txt

Berbamar : autobuses de Moaña / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s. n.]. 1. Moaña-Transporte públicohttp://moana.patentes.com/libros/berbamar.txt

A Canexa ligth / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s. n.] 1. Moaña-Rúas http://moana.servidores.net/libros/canexa.txt

A "Copa del Generalísimo" / Xosé C. Villaverde Román 1. Remo http://moana.xervidores.net/libros/generalisimo.txt

O entroido en Moaña / redactores, Xosé Carlos Villaverde, Manuel Méndez Fraguas ; fotos, Manuel P. Rúa.- Moaña : Agrupación Cultural Nós, 1986. -- 16 p. : il. ; 33 cm. 1. Entroido-Moaña I. Méndez Fraguas, Manuel II. Pérez Rúa, Manuel, fot. III. Agrupación Cultural Nóshttp://moana.servidores.net/gl/folclore/entroido1.htm - http://moana.servidores.net/gl/folclore/entroido.htm

Eusebio Alonso (O Chaval) / Xosé C. Villaverde Román 1. Alonso, Eusebio-Biografías http://moana.servidores.net/libros/alonso.txt

Evolución histórica da administración local de Moaña / Xosé C. Villaverde Román. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós, 1985 1. Moaña-Historia 2. Moaña-Administración I. Agrupación Cultural Nós http://moana.servidores.net/libros/admin.txt


A festa de san Xoán / Xosé C. Villaverde Román. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós, 1991. -- 8 p. : il. ; 28 cm. -- (Etnografía ; 1) 1. Moaña-Festas 2. Festa de San Xoán http://moana.servidores.net/gl/folclore/sanxoan.htm

Moaña na Guerra da Independencia /Xosé C. Villavede Román. -- En Faro de Vigo, edición Morrazo, 08-06-2009, 09-06-2009, 10-06-2009http://moana.servidores.net/libros/guerra1.htm

A incidencia da Guerra da Independencia no Coto de Meira / Xosé C. Villaverde Román. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós, 1994. -- 6 p. : il. ; 28 cm. -- (Historia ; 2) 1. Meira (Moaña)-Historia-Guerra da Independencia, 1809 2. Guerra da Independencia, 1 http://moana.servidores.net/libros/guerra.txt

A igrexa de San Martiño, A / Xosé C. Villaverde Román 1. Igrexa de San Martiño (Moaña) http://moana.servidores.net/libros/martino.txt

Madoz / Xosé C. Villaverde Román 1. Moaña no diccionario Madoz I. Villaverde Román, Xosé Carlos http://moana.servidores.net/libros/madoz.txt

Os naufraxios / Xosé C. Villaverde Román 1. Moaña-Naufraxios http://moana.servidores.net/libros/|naufraxios.txt

A orixe das regatas de traíñas na ría de Vigo, A / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s.n.] 1. Traíñas-Moañahttp://moana.servidores.net/libros/trainas.txt

A parroquia de Domaio entre a tradición e historia na Batalla de Rande| / Xosé C. Villaverde Román. -- Moaña : Agrupación Cultural Nós,1991. -- 4 p. : il. ; 28 cm. - (Historia ; 1) 1. Rande, Batalla de, 1702 2. Domaio-Historia-Batalla de Rande, 1702 http://moana.servidores.net/libros/rande.txt

Os primeiros 50 teléfonos de Moaña ata 1975 / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s. n.] 1. Teléfono-Moañahttp://moana.servidores.net/libros/listatel.txt

A Reconquista / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s. n. ]. 1. Moaña-Historia-Guerra da reconquistahttp://moana.servidores.net/libros/reconquista.txt

A romanización do Morrazo / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s.n.] 1. Morrazo-Historia-Romanizaciónhttp://moana.servidores.net/libros/romanizacion.txt

O teléfono / Xosé C. Villaverde Román. -- [Moaña : s.n.] 1. Teléfono http://moana.servidores.net/telefono.txt

viernes, 26 de junio de 2015

O remate do curso escolar, por Manuel Méndez



Grupo Escolar de Quintela en Moaña. Escola de Purificación Pazo Prado, 1920.

Para ilustrar o remate do curso escolar escollemos esta fermosa fotografía das nenas coa súa mestra Purificación Pazo Prado diante do Grupo Escolar de Quintela no ano 1920 do pasado século. Unha magnífica fotografía que nos servíu tamén para ilustrar a portada do libro A Escola Pública de Moaña 1786-1970 editado pola A.C. Nós e publicado no ano 2012 cando se conmemoraba o centenario do citado grupo escolar convertido na actualidade no centro cultural Daniel Castelao onde está ubicada a biblioteca central de Moaña, un pequeno auditorio e a escola de música tradicional dirixida polo mestre gaiteiro Xabier Blanco e que conta cun museo de instrumentos tradicionais moitos deles feitos e recuperados polo citado mestre gaiteiro e artesán.

A construción do grupo escolar de Quintela foi considerada pola corporación municipal como un proxecto transcendental presupostado en 72.216,55 pesetas no ano 1909. As obras comezarían un ano máis tarde e o edificio supuxo un cambio radical no ensino público de Moaña porque se pasaría das pequenas escolas unitarias instaladas en baixos de vivendas que non reunían as mínimas condicións hixiénicas nin pedagóxicas a outro tipo de escola denominada graduada escolar na que había dúas aulas, unha de nenas e outra de nenos, dous mestres e dúas vivendas para eles no sur do edificio.

En setembro de 1913 co edificio rematado, o pleno da corporación solicitaba deste xeito o material: En su virtud, teniendo en cuenta el interés que el gobierno de S.M. tiene por la enseñanza primaria, base principal de la prosperidad de los pueblos y por consiguiente de la nación, así como de que el Municipio se halla en una situación económica oprimida, siendo la causa principal de ello el abordar una obra de tanta importancia como es la construcción de dicho Grupo (...) se acuerda que por la Presidencia se dirija respetuosa solicitud a dicho Ministerio, solicitando para dichas escuelas el material fijo y movible que se necesita para que pueda darse la enseñanza en la forma y comodidad que el local lo permite (...). E non será ata a primavera de 1914 cando teñamos a primeira noticia de que as escolas de nenas e nenos comezarían a funcionar no novo grupo.

Imaxinamos que o remate do curso escolar daquela época en pouco se parecería ao actual con festivais e celebracións na maioría dos centros de primaria e tamén excursións de varios días a calquera punto da península cando se rematan os estudos. A primeira documentación que temos destas saídas escolares en Moaña remóntase a finais dos anos 50 cos mestres Santiago Barreiro e Lola Caamaño que levaron ao alumnado aos laboratorios Zeltia de Porriño e ao monte de Santa Tegra.

Memoria de Moaña. Agrupación Cultural Nós

jueves, 25 de junio de 2015

A casa e granxa do Foxón na parroquia de Tirán (Moaña), por Manuel Uxío García Barreiro e Gerardo Gayo Rodríguez



DESENVOLVEMENTO DO FOXÓN, DENDE QUE FORMOU PARTE DUN VÍNCULO E MORGADO EN 1629 ATA SÚA VENDA EN 1977.

A casa e granxa do Foxón, xunto con outros bens que posuía o seu dono, constituíronse como vínculo, fundación e morgado durante o mes de marzo do ano 1629. Estableceuse a través dunha escritura de doazón entre vivos outorgada polo crego, nacido en Cangas, D. Alvaro de Avalle, párroco da veciña freguesía de San Xoán de Tirán entre 1578 e 1584 e, anos máis tarde, cóengo da catedral de Ourense.

O arquiveiro actual desa catedral, D. Miguel Ángel González, nun traballo aloxado en Internet sobre a custodia procesional catedralicia, salienta o seguinte:

- Se contrata en Ourense el citado 27 de noviembre de 1602, con los plateros vallisoletanos que estaban presentes Marcelo de Montanos y Miguel de Mojados. - El Obispo D. Miguel Ares de Caníbal había dado para hacer la custodia y una lámpara de plata 2500 ducados, dos mil para la custodia. - El Obispo diputa para el encargo a los canónigos Matias de Izaguirre Vergara y Álvaro de Avale.

O coéngo -dono do meirande patrimonio- abeirouse ás leis de Toro de 1505 para construír o vínculo cuxa lexislación regulaba as normas cara a transmisión das herdanzas da nobreza de primeira e segunda orde, eclesiásticos de rango superior, escribáns e persoas posuidoras dunha elevada cantidade de bens para llas transmitir a un único herdeiro, de xeración en xeración, co propósito de non o dividir, evitando a súa perda.

Xaquelogo, D. Álvaro de Avalle, avellentado e achacoso, legaliza unha escritura para que seu sobriño, o licenciado D. Pedro Núñez de Avalle, tome posesión de todo o seu patrimonio con algunhas condicións, entre elas:

y esta dicha Donación hago con que después de los días de mi vida, perpetuamente, para siempre jamás por mi Ánima y por la de mis padres y abuelos se me diga una misa semanaria en la capilla del Buen Jesús de la Iglesia de la dicha villa de Cangas, y la persona que sucediere en esta dicha donación y bienes de ella será obligado a hacer se diga, porque siendo necesario, la cargo y sitúo sobre los dichos mis bienes, los cuales doy y dono con gravamen y condición de que después de mi muerte no se puedan vender ni enajenarlos, ni traspasarlos, ni darlos a ninguna persona, ni que sobre ellos no se pueda tomar censo, ni afianzarlos, ni obligarlos, ni hipotecarlos, ni hacer otra escritura alguna en perjuicio suyo y de esta dicha Donación, sino que siempre los dichos bienes anden juntos y libres de los susodichos, y haciendo lo contrario y yendo y pasando contra lo susodicho, la tal Persona que lo hiciere pierda el derecho y sucesión de esta Donación…

Outra obriga que lle impón é:

… ruego y encargo al dicho licenciado Pedro Nuñez y a la persona que sucediere en esta dicha Donación y Bienes, tengan por bien y les ruego y encargo hagan una ermita en Cima de Vila en la huerta que quedó de López Nuñez de Aldao con advocación de Nuestra Señora de la Concepción porque aquel mismo día, yo el dicho canónigo Álvaro de Avalle me salvé de los moros a tiempo que quemaron la dicha villa de Cangas con oraciones que hice a tan Gran Santa, para que la dicha ermita sea memoria de tan gran Milagro, y se celebre allí la fiesta de Nuestra Señora de la Concepción por su día con toda solemnidad que se pudiese..

Ao parecer, o cóengo encontrábase en Cangas no ano 1617, cando a invasión dos mouriscos asolou a vila. O coéngo saíu indemne da queima de propiedades ocorrida o 7 de decembro ; asemesmo, dos raptos padecidos entre os veciños, que eran recruídos nas adegas das naves fondeadas na ría, e polos cales se lles pedía elevadas sumas de diñeiro ós familiares para os liberar, se non había rescate eran vendidos no mercado de escravos de Arxel.

Os herdeiros cumpriron o encargo de construír a citada ermida no lugar de Ximeu, en Cima de Vila, que co tempo se converteu en oratorio. Na actualidade non quedan restos dela.

Aos herdeiros tamén lles impón:

… que no sea casado … con Judía ni Mora, ni reconciliada por el Santo Oficio, sino limpia cristiana vieja …

Segundo describe o seu sucesor D. Antonio de Avalle Villar nun memorial do ano 1696 conservado no Arquivo do Reino de Galicia (Carpeta C 3345-19), son:

La Casa de la Calzada, sita en la villa de Cangas, con su huerta… La casa y granja que se nombra de Vilela, sita en Tirán, cerrada y circundada sobre si, con su plantío y con un lagar que le hice a mi costa para aumento del mayorazgo. (Esta é a que logo se chamou Casa e Granxa do Foxón).

En la villa de Pontevedra, una casa con sus altos y bajos, de mucho valor y estimación, junto al atrio de San Bartolomé de dicha villa … Una casa terreña que fue horno en la calle de la Rúa Nueva en dicha villa de Cangas … El lugar de Liburei, con sus casas y heredades bravas y mansas, plantío y montes y más pertenecientes. Sito en dicha feligresía do Hío…

Continúa a relación cunha propiedade de grandes dimensións que tiña aforada en Coiro, chamada Lugar de Valverde, doada a D. Álvaro en 1571 polo seu pai, D. Gabriel Núñez que, en anos posteriores, da pé a litixios. Aparecen de seguido máis de 20 terreos tamén aforados en diferentes parroquias: Darbo, Moaña, Hío, Beluso, Ardán, San Adrián dos Cobres, Chapela e Teis.

A D. Pedro Núñez de Avalle sucedeulle seu fillo máis novo, D. Baltasar Núñez de Avalle, que tivo que preitear cos seus irmáns, Beatriz e Álvaro Núñez, para poder tomar posesión das propiedades vinculadas. Casou con Maior Franco de Villar e con ela tivo varios fillos, entre eles, D. Antonio de Avalle Villar, herdeiro do vínculo fundado polo cóengo, vínculo que acrecentou con outras propiedades na parroquia de Coiro, cedidas polo seu tío materno, D. Antonio de Villar Varela, sarxento maior da praza da vila de Vigo; entre elas destacaba a Granxa do Castrillón e Retirosa, vinculada polo alférez de Cangas, Juan de Bon Figueirido, pai do sarxento, o 22 de marzo de 1665

D. Antonio de Avalle casou con Dª. María Freire e con ela tivo os seguintes fillos: Isidro, Juan Antonio, Pedro e María Isabel Aballe Freire; ao contrario que seus predecesores, que viviran en Cangas, este vinculeiro habitou en Cela e no Foxón, lugar que naquel tempo aparecía nos documentos da maneira seguinte:

Granja de Vilela, sita en la feligresía de San Juan de Tirán, cerrada y circundada de muros con sus casas y lagares, castañales, dehesas y árboles de dar fruto.

No Arquivo histórico provincial de Pontevedra gárdase un documento asinado o 21 de maio de 1676 polo escribán de Cangas, D. Matías de Avalle, mediante o cal D. Antonio de Avalle Villar, residente en Cela, por si e actuando tamén en nome do mestre de campo, D. Diego Arias Taboada, gobernador da vila de Vigo, presentou por testemuña a Pedro Franco Nogueira, veciño de Cangas, de quen recibiu xuramento:

…que lo hizo por Dios Nuestro Señor y a una señal de Cruz como se requiere y prometió de decir verdad de lo que supiese y le fuese preguntado..

Seu obxecto era relatar que tiña coñecido ao finado Juan de Veiga, escríbano do axuntamento de Cangas, a quen lle acontecera o seguinte:

…que en la entrada que los moros hicieron en ella [a vila de Cangas], el año pasado de mil y seiscientos diecisiete, entre otras muchas cosas que quemaron, lo hicieron de todas las notas y registros de dicho Juan de Veiga y le llevaron cautivo a la ciudad de Argel en donde se murió…

Pedíuselle a declaración xurada para legalizar de novo varias escrituras, queimadas polos mouriscos cando invadiron Cangas no citado ano 1617. Entre elas encontrábanse contratos forais de propiedades vinculadas pertencentes a D. Antonio de Avalle.

No citado arquivo pontevedrés consérvase un testamento outorgado por el, diante do escribán de Moaña D. Francísco del Monte, o día 27 de marzo do ano 1695. Comeza este coa afirmación de que se atopaba enfermo e que era veciño de Santa María de Cela, aínda que residía tamén en San Xoán de Tirán, onde tiña unha casa (a do Foxón). Logo dedica un amplo capítulo á maneira como quere ser enterrado no que destacan, entre outros, os seguintes mandatos:

= Mando que cuando sucediera mi muerte sea amortajado mi cuerpo en hábito de sayal de mi padre San Francísco de cuyas Indulgencias pretendo gozar y que si fuese en esta feligresía, sea sepultado en la Iglesia de ella y pudiendo ser, ajustados hasta veinte sacerdotes, incluso los de las cofradías en que ando y mando de ofrenda a los curas que deban llevarla cien reales de vellón por el día del entierro …

Parece que o enfermo recuperouse pois, segundo aparece no primeiro libro de mortos parroquial de Tirán, foi súa muller, Dª. María Freire Acuña, a que morreu pouco despois, na data do 27 de xuño do ano 1697.

Segundo salientan outros documentos, D. Antonio de Avalle volveuse a casar ao pouco tempo e a morte chegoulle en Tirán, o 24 de febreiro de 1714; ao enterro acudiu:

… la Comunidad de Nuestro Padre San Francísco del Convento de Vigo y veinticuatro señores sacerdotes más, que todos dijeron misa por su ánima…

Sucedeulle no vínculo do Foxón o fillo primoxénito, D. Isidro de Avalle Falcón, quen, segundo consta noutro expediente, depositado tamén no Arquivo do Reino de Galicia, de A Coruña, carpeta C 26310 – 26:

…casado con Dª. Josefa Troncoso, tuvo por única y legítima hija a Doña Josefa de Avalle y aunque también tuvo un hijo varón, este tomó el hábito de Nuestro Padre San Francisco, y murió en Santa Misión, y dicha Doña Josefa de Avalle, casada con D. Luís de Romay poseyó dicho Vínculo y dejó a su muerte por hija legítima y mayor a Dª. Elena de Romay de Avalle, mujer de D. Francisco de Santos…

O matrimonio entre Dª. Josefa de Avalle Troncoso e o veciño de Coiro, D. Luis Romay Sotomayor, celebrouse na igrexa de San Xoán de Tirán o un de febreiro de 1717. D. Luís Romay era fillo de D. Diego Jobén de la Vega e de Dª. Elena Romay Sotomayor, posuidora de dous apelidos fidalgos que adoptaron os tres vástagos deste matrimonio, o citado Luís e súas irmás: María, Baltasara e Francísca.

No segundo libro de fábrica parroquial de Tirán, depositado na actualidade no Arquivo Diocesano de Santiago, aparece copia dunha escritura de doazón entre vivos, que na data do dous de febreiro do ano 1708, outorga Dª. María ao seu irmán, solteiro daquela, D. Luís Romay; a través dela faino sucesor dun meirande patrimonio situado na freguesía de Coiro, coa seguinte obriga:

… que al fallecimiento de la Otorgante se le haya de hacer sus funerales de entierro y honras conforme a su Calidad y de que así fallecida se le haya de mandar decir por su Ánima y la de dicho su Padre y más ascendientes, perpetuamente, una misa rezada por día de todos Santos; y otra el día de Difuntos con sus Responsos Cantados sobre su Sepultura, por la limosna de cuatro reales y medio de moneda de vellón que desde luego carga, señala, sitúa e impone sobre los dichos bienes …

A outorgante, o mesmo que lle sucedía á súa cuñada, Dª. Josefa, e á maior parte das mulleres do seu tempo, era analfabeta polo que tivo que asinar o documento, feito diante do escribán de Coiro Martín Costas, un dos testemuñas.

Nove anos máis tarde, o 20 de febreiro de 1726, faleceu en Tirán D. Isidro de Avalle, despois de facer testamento no que deixaba á filla, Dª. Josefa de Avalle, herdeira do vínculo do Fuxón. Ao seu enterro acudiron 24 cregos, segundo aparece na partida de defunción parroquial.

Un mes despois, o 20 de marzo de 1726, a nova vinculeira establece unha escritura de alimentos, diante do escribán de Cangas D. Bartolomé de Godoy, a favor de súa nai, Dª. Josefa Troncoso, co obxecto de que poida vivir no estado de viúva; para poder outorgala, o citado escribán declara que non pode dispoñer da licenza do marido, D. Luís Romay, pola causa da demencia que ten declarada. Tampouco puido asinar o documento por non saber escribir facéndoo, ao seu rogo, un dos testemuñas.

Dª. Josefa de Avalle Troncoso morreu no Foxón o 2 de maio de 1727, deixando o seu viúvo coa demencia que padeceu ata o final dos seus días e dúas fillas. A maior delas, Dª. Elena Romay de Avalle, sucesora no vínculo do Foxón, casou con D. Francisco Antonio de Santos Araujo co que tivo once fillos entre os anos 1734, en que naceu a maior, Elena Eulalia, e 1761 en que o fixo o máis novo, Ángel; non obstante sobreviviron soamente seis, entre os que se encontraba o primoxénito varón, D. Manuel Antonio, bautizado na igrexa de San Xoán o 11 de marzo de 1742, que se converteu, anos despois, en vinculeiro.

Segundo consta nunha partida parroquial de defunción, asinada polo abade de Tirán, D. Salvador Rodríguez y Araujo:

En catorce de Julio, año mil setecientos cuarenta y dos, se falleció de esta presente vida D. Luis de Romay, marido que fue de Dª. Josefa de Avalle y Villar; no recibió los Santos Sacramentos, a causa de estar dementado; diósele sepultura eclesiástica en una de la fábrica de esta Iglesia; no testó, ni dejó obra pía alguna, por lo referido; asistieron a su entierro doce señores sacerdotes que dijeron misa por su ánima, y para que conste lo firmo =

O 23 de setembro do ano 1746 tivo lugar o pasamento de Dª. Josefa Troncoso, viúva do anterior vinculeiro do Foxón, D. Isidro de Avalle; a súa partida de falecemento sinala que non fixo testamento e, como feito curioso, nela atópanse as sinaturas dos doce cregos que asistiron ao enterro e honras fúnebres, encabezadas pola do párroco, D. Domingo Antonio Belo de Rioboo.

Para redactar unha escritura en Tirán, o 12 de decembro do ano 1748, que pasou a formar parte do segundo libro parroquial da fábrica da súa igrexa, xuntouse D. Francísco Antonio de Santos Araujo co veciño de Moaña, D. Pedro Antonio de Santos Reigosa (marido de Dª. Josefa Romay e polo tanto cuñado de D. Francísco Antonio) e ambos os dous, como maridos de sus mujeres, asinaron na compaña do cura propio de San Xoán, o citado D. Domingo Antonio e do escribán, D. Sebastián de Sistro, un acordo do que se extrae o seguinte parágrafo:

... que en virtud de auto del Dr. D. Policarpo de Mendoza Cardenal, Gobernador, Provisor y Vicario de la Santa Iglesia Compostelana y Arzobispado de Santiago por el que se sirvió mandar que los otorgantes, dentro de seis días concurriesen a hacer alzamiento en el libro de fundaciones de la Iglesia de esta feligresía, con hipoteca especial de cumplir las dos misas rezadas y dos responsos que fundó Dª. María de Romay …

Deste xeito quedou legalizada, na igrexa de Tirán, a obra pía que fundara en Coiro Dª. María de Romay o 2 de febreiro de 1708.

No Catastro del Marqués de la Ensenada, publicado en 1752, aparece como home sen oficio o salientado D. Francísco de Santos y Araujo, de 41 anos, casado, tres fillos menores, tres fillas, un criado maior de 18 anos e unha criada.

No Real de Legos do mesmo Catastro consta como propietario de dúas casas dun andar e outra terreña en Vilela xunto cunha peza de terra chamada Granxa do Foxón, na mesma aldea de Vilela, de 51 ¼ ferrados (17 de viña, ¾ de salgueiros, 1 de xesta e 20 de carballos) e outra dun Ferrado en Canizada. Están documentados logo algúns terreos traballados por contratos de aforamento, tamén, que se criaban na granxa 1 vaca e 2 cochos, que percibía un foro de D. Blas Zabala polo Campo da Curruxeira, que lle pagaba 120 reais de misas á Colexiata de Cangas e 4 ferrados de pan mediado ao sancristán por asistir a elas.

Na realidade, o citado patrimonio, xunto cos demais bens vinculados en Coiro, Cangas, Hío, Moaña, etc., pertencían a súa muller, Dª. Elena Romay de Avalle, coa que, de maneira conxunta, promoveu un preito contra os colonos do Casar de Valverde, en Coiro, co obxecto de arrebatarlles a posesión de terreos e casas, aforados dende comezos do século XVI. A sentenza da Audiencia do Reino de Galicia, emitida en A Coruña o 14 de decembro de 1746, favoreceu a D. Francísco e Dª. Elena; non obstante, os aforados déronlle poder ao abade de Moaña, D. Francísco Antonio Tabares para que, na compaña do capelán de A Ameixoada D. Pedro de Avalle, o crego de Coiro, D. Ramón Ramírez Montejano e outros, apelara á Chancelería de Valladolid; de alí saíu a seguinte resolución:

Debemos revocar y revocamos, su juicio y auto definitivo de dicho Regente y Alcaldes mayores, le damos por de ningún valor, ni efecto; y haciendo Justicia. Debemos declarar y declaramos, deberse entender; La misión en posesión solo en cuanto al Dominio Directo y derecho a percibir las pensiones foreras, en cuya consecuencia mantenemos la posesión de dichos bienes foreros, y su Util Dominio, a los poseedores de ellos y en caso de despojo, Debemos mandar y mandamos se les reintegre con los frutos y rentas, a su Útil Dominio; Y siendo necesario. Debemos Declarar y Declaramos por firmes y válidos los expresados foros, por el tiempo que en ellos se contiene …

Por medio desta sentenza, emitida o 30 de decembro do ano 1748, os foreiros puideron continuar vivindo nas casas e seguir traballando os terreos do citado Casar de Valverde ao quedaren os contratos de aforamento legalizados de novo; non obstante a propiedade directa seguía pertencendo aos Sres. do Foxón, que continuaron coa percepción das cantidades en especie e diñeiro acordadas nos contratos forais ata que foron redimidos, preto de dous séculos despois.

Un groso volume, de 1.200 páxinas, coa copia dos documentos que formaron parte do proceso xudicial que rematou coa citada sentenza, conservase nun arquivo familiar de Moaña

O 25 de marzo de 1773 os señores do Foxón outorgan testamento conxunto, diante do escribán de Paxarín (Moaña) D. Antonio Rubiños, no intre en que el se encontraba na cama, moi enfermo; o seu obxecto era repartir algúns bens que posuían fóra do vínculo entre todos os fillos e unha neta, para nomear logo sucesor ao primoxénito varón, D. Manuel Antonio Santos Romay. Tampouco puido asinalo Dª. Elena polo seu analfabetismo, facéndoo un testemuña no seu nome. O pasamento de D. Francisco de Santos ocorreu o 3 de xullo do 1773, cando tiña 62 anos, deixando, aínda solteiros, dous fillos e dúas fillas.

Un ano despois de finar D. Francisco de Santos, o seu fillo Jacobo, de 26 anos, morreu solteiro; sobre este tráxico acontecemento, o citado cura propio de Tirán, D. Antonio Belo, escribiu na súa partida de defunción que falecera o 4 de marzo de 1774 e, pouco antes de expirar, pasáralle a súa nai unha :

… carta política avisándole estar su hijo sin habla a fin de que dispusiese Mortaja, y lo más necesario para su entierro, a la que no merecí respuesta, sino llenar de improperios a la Persona que la condujo, la citada Dª. Elena y sus tres hijas, la una casada, y dos solteras, y aunque después de verificada su muerte le pasé nuevo recado, respondieron lo pusiese en adobo, lo que escandalizó a todos, por lo que me vi precisado de escribir carta de oficio en el día cinco de dicho mes, y año al Juez ordinario de esta Jurisdicción quien en respuesta se sirvió mandar nuestra demanda para apremiar a la citada Madre, que no tuvo efecto, por lo que me vi precisado a buscarle mortaja, que fue un hábito de Picote, y se le dio sepultura por el pronto remedio en el día seis de dicho mes …

Ata o de agora non se encontraron documentos que trataran sobre a vida deste home ao que a familia lle mostrou tan grande desprezo, ao extremo de non preocuparse en amortallalo e sepultalo, misión da que se encargou o crego, segundo aparece na citada partida.

Outra desgraza familiar tivo lugar catro anos despois, segundo consta na acta de defunción asinada polo mesmo cura o 28 de outubro de 1778. Deste xeito o expón:

… se hizo el entierro y honras de Dª. Josefa de Santos, soltera, hija de D. Francisco de Santos, difunto, y de Dª. Elena Romay, previne que habiéndole hallado muerta en el Lugar de Rodeira, y en una casa que allí tiene Casimiro Rodal vecino de Cangas, cuya muerte parece aconteció en veinticuatro de Mayo pasado de este año, y habiéndose dado cuenta al Juez de esta Jurisdicción, que lo es actualmente D. José Gayoso, concurrió con su escribano y en el veinticinco de dicho mes me pasó carta de oficio que goza en mi poder para que concurriese a fin de entregarme el cadáver para darle sepultura, y habiéndolo hecho, y preguntado al citado Juez de que enfermedad había muerto respecto se hallaban presentes Médico, y Cirujano me respondió no podían decírmelo por hallarse la causa en sumario, de que dijo a los circunstantes no fuesen testigos, cuyo cadáver se condujo a esta Iglesia dicho día veinticinco por la tarde con un responso, y en una sepultura de la Fábrica en provecho real a que asistió dicha Justicia, y señalaron dicha sepultura, y en el día veintinueve de dicho mes y año volvió a pasarme otro oficio con la notificación de haber aparecido una Niña muerta, que estima se murió al haberle echado agua de socorro [bautismo de emergencia] según declaración de Cándida Montejano comadre y vecina de dicha Villa, y que estaba en el parto que había tenido la citada Dª. Josefa de Santos al que asistiera la citada Montejano, pero no había recibido Sacramento alguno …

Polo que se reflicte nela, Dª. Josefa, de 34 anos de idade e solteira, finou como consecuencia do parto dunha nena, falecida tamén logo de nacer.

O novo vinculeiro, D. Manuel Antonio, casou con Dª. Juana Vello Saavedra, veciña do Espiritu Santo, en Coiro, coa que tivo tres fillos entre os anos 1780 e 1783; chamábanse: Francísca Antonia, Eugenio Antonio e Manuel Antonio (morto de rapaz), de Santos Vello.

A morte de Dª. Juana Vello ocorreu o 28 de maio de 1809, sendo sepultada na capela maior da igrexa de San Xoán. Segundo consta na súa partida, fixera testamento verbal diante de varios testemuñas, entre os que se atopaba o párroco de Tirán, quen constatou que a finada tiña un fillo e unha filla, ambos os dous solteiros, e que era propietaria dunha casa no Espírito Santo deixaba en herdanza á filla, Francísca Antonia.

Como sucedía nos dous pazos da freguesía de Moaña, Rosal e Paxarín, no Foxón tamén exercían dereitos de presentación de abades, neste caso, sobre a igrexa de Bertola. O 20 de xuño do 1814 o viúvo D. Manuel Antº presenta a D. Andrés García Bermúdez de Castro, segundo aparece nun documento legalizado ante o escribán de Cangas, D. Pascual Juncal, depositado actualmente no Arquivo Histórico de Pontevedra.

A filla, Dª. Francísca Antonia, casou en Tirán aos 36 anos, o 6 de abril de 1816, con D. Prudencio Matos Troncoso Benavides, veciño de Coiro e fillo segundoxénito de Dª. Teresa Troncoso e do seu marido D. José Ramón Matos, señor do pazo do Castro, na súa calidade de sucesor do vínculo fundado por D. Juan Cabral Alemparte, que ía herdar o primoxénito D. Juan Manuel, logo do seu pasamento.

O irmán dela, D. Eugenio Santos, que de comezos estaba destinado a suceder ao pai na posesión da Casa, Granxa e resto de propiedades do Foxón por causa de ser o varón de máis idade, estudou a carreira das armas e, segundo aparece no libro de mortos parroquial de Tirán:

En cuatro de mayo de 1816 se hicieron en la Iglesia de esta feligresía de Sn. Juan de Tirán, las funciones de entierro, treinta días y cabo de año por el alma de Dn. Eugenio de Santos y Romay soltero, teniente capitán de Zapadores en el batallón de el General … murió en la Corte de Madrid …

Logo de transcorrer medio ano dende o pasamento do fillo, o 22 de novembro de 1816, finou D. Manuel Antonio; na súa partida de defunción, asinada polo párroco de San Xoán, D. Félix Fernández Sequeiros, consta que fixera testamento verbal, escrito de su propia mano, e que nel, nun primeiro lugar, mandaba que o seu cadáver foxe amortallado cun hábito saial de San Francisco; logo, que asistiran 12 cregos ao enterro e honras; despois, que lle dixeran 21 misas a outros tantos anxos, virxes e santos da súa devoción para que intercederan a Deus por el e de seguido, expón o cura:

Remata o testamento da seguinte maneira:

= asimismo declara haber tenido de soltero de María Josefa Piñeiro dos hijos llamados uno, Manuel y otro Ángel = y de Dominga de Santos una hija llamada María cuya declaración dice la hace para que a lo sucesivo si llegan a casarse sepan cada uno de su descendencia y no casen sin los requisitos necesarios = no hizo legato pío y para que conste lo firmo al día, mes, y año ut supra=

Non é común encontrar testamentos onde se recoñezan fillos naturais sen que a estes se lle transmitan algunhas posesións pois, na meirande parte dos casos, os propietarios de morgados históricos dispoñían doutros bens sen vincular que podían traspasar libremente.

A morte dos dous irmáns está na orixe de que Dª. Francísca Antonia, pasara a ser propietaria da Casa e Granxa do Foxón que gozou na compaña do seu marido, D. Prudencio Matos, co que tivo os seguintes fillos: Eugenio Vicente, bautizado o 22 de xaneiro de 1817; Eduardo Hipólito, o 3 de maio de 1819 e Modesta o 1 de xullo de 1821.

Cando, en 1820, comezaba o chamado trienio liberal, no que rexeu de novo a Constitución do ano 1812, D. Prudencio foi nomeado alcalde dun novo termo municipal formado polas parroquias de Coiro e Tirán; así o demostra unha carta asinada por el o 10 de maio de 1821, conxuntamente co seu secretario, D. Juan Manuel de Matos Benavides (seu irmán) e dirixida Al Augusto Congreso Español, que comeza do xeito seguinte:

El Ayuntamiento Constitucional de S. Salvador de Coiro y Tirán, en el Partido de Pontevedra, Provincia de Galicia, desde su instalación en Junio del año pasado, en nada pensó menos que en distraer al Congreso Nacional de sus interesantes tareas. Celoso, activo y vigilante procuró llenar cumplidamente sus deberes, y puede jactarse de que sus individuos prefirieron siempre el común bien á sus particulares intereses. Entre los varios negocios puestos a su cuidado, no era el menor el fomento de la Agricultura, y á fuerza de exquisitos cuidados y oportunas providencias mereció la aprobación mas satisfactoria del Jefe Político del Distrito de Orense. Empero las mas saludables providencias son inútiles sino se ejecutan, y en Morrazo cuyos habitantes estaban en el antiguo orden acostumbrados a obedecer, no por convicción ni respeto, sino por el rigor y la dureza con que los trataba la Justicia de Cangas, era muy difícil a los principios que respetasen y obedeciesen una Autoridad benéfica y paternal elegida por ellos, y de entre ellos. …

Dª. Francísca Antonia, tiña soamente 42 anos cando, o 16 de decembro de 1822, outorgou testamento; a présa en testar xustifícaa do xeito seguinte:

…hallándome enferma en Cama de enfermedad natural que Dios nuestro Señor se ha servido darme en esta mi casa de morada que tengo en el lugar del Foxón

A denominada Ley desvinculadora de vínculos y mayorazgos, de 1820, capacitouna para que, por primeira vez, puidera dividir o patrimonio vinculado en 1629; deste xeito, a testadora deixou por herdeiros del aos tres fillos, xunto co marido, aínda que beneficiando ao primoxénito, Eugenio, que nomea seu inmediato sucesor e polo tanto herdeiro do ben máis importante, a Casa e Granxa do Fuxón. A D. Prudencio légalle algo máis do quinto de la mitad de los bienes y rentas del citado vínculo de que puedo disponer en virtud del mencionado decreto (o que contén a citada lei desvinculadora). Como sucedera coas súas antecesoras tampouco asinou o testamento debido ao seu analfabetismo.

O 2 de xullo de 1823, poucos meses despois de testar, ten lugar o pasamento de Dª. Francisca Antonia de Santos, no intre en que os fillos contaban con 6, 4 e 2 anos de idade. Foi sepultada na capela maior da igrexa de San Xoán.

Seu fillo primoxénito, herdeiro da Casa e Granxa, estudou a carreira eclesiástica na que chegou a crego tonsurado, segundo se contempla nunha solicitude que fai en 1832 ao provisor de Santiago para que lle adxudicase unha capelanía vacante en Catoira; non chegou a ordenarse presbítero pois, anos máis tarde, conseguiu a licenciatura en dereito coa que se doutorou en leis en 1845, logo de obter un préstamo de 9.900 reais do daquela Sr. do pazo moañés de Paxarín, D. José Benito Rubiños.

Un ano despois, en 1846, ocupaba o cargo de asesor da Axudantía de Mariña de Cangas e na década seguinte foi alcalde constitucional do novo termo municipal de Meira, constituído pola xuntanza desa parroquia coas de Domaio, Moaña e Tirán.

Segundo aparece no libro A Freguesía de Moaña – Apuntamentos históricos e etnográficos, de Manuel Uxío García, Xosé C. Villaverde e Luís Chapela, o alcalde, D. Eugenio, tivo fortes enfrontamentos co párroco de Moaña, D. Gregorio Benito Saavedra Román, pola causa de considerar terreo público o soar no que o crego, durante o ano 1853, mandara construír unha nova casa da fábrica para almacén da igrexa de San Martiño. Tamén se recollen outras disputas durante os anos 1854 e 1855, como cando, debido a unha epidemia de cólera que provocou a morte de varios moañeses, o alcalde pretendía que foran enterrados polo crego sen tocar as campás, para non alarmar á poboación.

Durante o bienio progresista o ministro de facenda, D. Pascual Madoz, executa unha desamortización de bens estatais, feita pública o 3 de maio de 1855; entre os terreos postos a venda encontrábanse as devesas reais, cubertas de carballos destinados á construír barcos de guerra. En cada freguesía os veciños debían manter a súa, pero como Tirán non dispoñía de demasiados montes, situárona no actual barrio moañés de Abelendo onde a raíña Isabel II autorizou unha feira no ano 1839. A citada devesa pasou a incrementar as propiedades da Casa do Foxón, coa obriga de percibir un alugamento do Concello pola súa celebración quincenal.

O seguinte fillo nacido na Casa do Foxón, D. Eduardo Matos, estudou tamén para avogado e logo de rematar a carreira, instalouse nun bufete de Pontevedra onde, segundo publicou o diario local no día seguinte do seu pasamento, ocupara os seguintes cargos políticos:

Entregado a la política activa en esta capital desde los primeros años en que empezó a ejercer su profesión de abogado, ha ocupado nuestro querido amigo los más elevados puestos provinciales, desde Concejal y Alcalde del Ayuntamiento de Pontevedra, hasta Presidente de la Diputación y Gobernador civil de la provincia

No libro “Historia de Cangas 1900 – 1936”, seus autores Iago Santos e Antonio Nores describen o acoso e derruba contra os conservadores que practicou o progresista Eduardo Matos durante o bienio 1881 – 83 en que foi gobernador civil, salientando tamén que:

As súas prácticas son moi caciquís, e deixou precisamente sona de cacique para a posterioridade

Debe terse en conta cando se trata do caciquismo, que este era práctica habitual nos gobernos da restauración borbónica. Opinaba tamén o citado diario pontevedrés que:

Su bufete fue uno de los más favorecidos sino el más, su vida ha sido siempre modestísima y con todo eso, el Sr. Matos muere con aquello que sus padres le legaron.

Logo, nun recadro, insire a súa necrolóxica, nela, ademais de subliñar os cargos que ostentara en vida, enumera, deste xeito, as condecoracións que lle concederon:

Gran Cruz de la Orden de Isabel la Católica, Caballero de la de Carlos III, Jefe superior ordinario de Administración civil.

Segundo consta nun expediente que se conserva no Archivo Histórico Nacional, sección Estado, sinatura 7399, caixa 1, no ano 1860, sendo D. Eduardo alcalde de Pontevedra, concedéronlle a sinalada distinción de cabaleiro da orde de Carlos III.

A necrolóxica, datada o 23 de marzo de 1898, un día despois de que finara na capital da provincia, remata do xeito seguinte

Por disposición del finado, su cadáver será trasladado en la madrugada de mañana al cementerio de Tirán, en el Ayuntamiento de Moaña, donde existe el panteón de la familia.

A única muller, Dª . Modesta Matos, casa na igrexa de Tirán, o 31 de marzo de 1844, con D. Manuel Ventura Sequeiros, veciño de Cangas. Con el foi vivir ao pazo de Tobal en Darbo. Na década dos 50, D. Manuel foi xuíz e alcalde de Cangas.

Seu fillo, José Sequeiros Matos, nacido en 1852, casou de mozo coa curmán, Dª. Eduarda Matos, filla de D. Eduardo, co que estivo traballando no seu bufete de Pontevedra despois de licenciarse en leis; foi logo maxistrado, xuíz municipal, secretario relator da Audiencia e deputado provincial. O seguinte, Manuel Ventura naceu en 1855 e non se chegou a casar, estudou a carreira de farmacia, exercendo como boticario na casa da bóla; durante varios anos foi alcalde de Cangas e deputado provincial, vivindo coas súas irmás e dúas sobriñas no antedito pazo de Tobal onde morreu aos 75 anos.

Do fillo que se gardan máis lembranzas é de D. Eugenio Sequeiros Matos, nado en 1854, pois estudou medicina en Santiago e, logo de licenciarse, foi director médico do lazareto de San Simón, posteriormente exerceu de médico municipal de Moaña e alcalde do seu concello dende 1892 ata 1898, tamén exerceu o cargo de deputado provincial e Presidente do Centro de Mariñeiros de Cangas entre 1901 e 1903.

Morre D. Prudencio Matos o 29 de xuño de 1862 e entérrano ao día seguinte no cemiterio de Tirán, pois daquela xa non permitían facelo dentro da igrexa onde estaba sepultada a súa finada muller. Cinco anos despois, o 10 de xullo de 1867, exhumaron as cinzas de ambos os dous para depositalas nun novo panteón que os fillos mandaron construír no adro parroquial, en cuxo testeiro gravouse a seguinte epigrafía:

TRIBUTO FILIAL DE AMOR PATERNO

A partida do libro de mortos onde aparece a exhumación, remata do xeito seguinte:

A dicha Sagrada Ceremonia asistieron doce Señores Sacerdotes, incluso el infrascrito Cura interino, y Abad Rector propietario de Santa María de Leiro, amén de seis Tonsurados. Se celebraron dos vigilias con sus respectivas misas cantadas, pronunciando una arenga fúnebre, el Bachiller en sagrada Teología, Don Julio Manuel Lago y Romero, párroco propietario de la referida.

Ó primoxénito, D. Eugenio Vicente Matos, sucedeulle á nai na propiedade do Foxón coa idade de 45 anos; estaba solteiro e seguía ocupando postos de responsabilidade en Marín e Pontevedra que se ampliaron, a partir do ano 1864, co cargo político de deputado provincial, exercido por el ata 1883 con algunha descontinuidade.

Unha muller chamada Josefa Martínez, no estado de solteira parira, no lugar de O Con, un fillo que bautizaron na igrexa de San Xoán o 3 de outubro de 1845; tres anos máis tarde, a citada dona, casou de primeiras nupcias con Joaquín Vizoso e logo, transcorridos preto de 16, o pai biolóxico, que continuaba solteiro, presentouse, o 30 de xuño de 1861, na reitoral de Tirán para recoñecelo. Deste xeito transcribiuno o ecónomo nunha acta do libro parroquial de bautizados:

…yo Don Ángel de Dios, cura ecónomo de esta dha. parroquia teniendo en mi presencia al licenciado D. Eugenio Vicente Matos, natural de esta referida parroquia, vecino y residente en la Ciudad de Pontevedra, digo: Que el niño que se halla bautizado con el nombre de Cándido Francisco en tres de Octubre de mil ochocientos cuarenta y cinco, cuya partida consta a la vuelta del folio treinta y nueve del libro quinto de bautizados, que dio a luz Dª. Josefa Martínez, hija legítima de D. Manuel y Dª. Rosa Villoch, vecinos de esta Parroquia, es hijo suyo y por tal le reconoce sin que en ello tenga la menor duda …

Na igrexa de San Xoán de Tirán, o día 21 de febreiro de 1877, casou o Sr. do Fuxón D. Eugenio Matos, solteiro e a idade de 60 anos, con Dª. Josefa Martínez Villoch, nai do seu fillo Cándido, que daquela encontrábase viúva; era dous anos máis nova ca el e, segundo aparece na partida de matrimonio parroquial, a madriña da voda era:

… la Excma. Sra. Dª. Pura Fontán, esposa del Excmo. Sr. D. José Elduayen, Marqués del Pazo de la Merced.

Tendo en conta o salientado con anterioridade, cando se casaron os pais, amadriñados pola segunda esposa do varias veces ministro ao que lle dedicaron un monumento en Vigo, o sucesor do vínculo do Foxón, D. Cándido Matos, tiña 31 anos e encontrábase solteiro; continuando nese estado ata o 11 de agosto de 1879 en que casou coa santanderina Dª. Antonia de la Torriente Díaz; o matrimonio non chegou a ter fillos.

De acordo co que salienta un expediente conservado no Archivo Histórico Nacional, sección Estado, sinatura 7411, caixa 2, a D. Cándido Matos, concedeulle o Estado Español, en 1870, a mesma distinción que 10 anos antes lle fora outorgada ao seu tío Eduardo, a de cabaleiro da orde de Carlos II.

Na data do 25 de maio de 1888 morre, aos 71 anos, D. Eugenio Vicente Matos; na súa partida de defunción, asentada no libro parroquial de mortos, o párroco de Tirán apuntou o seguinte:

... se le dio sepultura eclesiástica al cadáver de D. Eugenio Vicente Matos, marido de Dª. Josefa Martínez Villoch, en el panteón de familia, situado dentro del atrio cementerio parroquial de esta Iglesia de Tirán, el cual falleció en su quinta del Pazo, parroquia de Coiro... y condujeron su cadáver con cruz y clero de dicha de Coiro a esta de Tiran, juntándose en la estrema de esta parroquia las dos cruces parroquiales con veinticinco sacerdotes, todos hasta este templo y enseguida se le tuvieron las funciones de entierro y honras en el mismo día con asistencia de todo el dicho clero y numeroso pueblo…

D. Eugenio fixera testamento xudicial no que lle transmitía todo seu patrimonio ao único fillo, D. Cándido Matos Martínez, que emigrara a Cuba onde se encontraba en 1884 pois, segundo salienta o semanario Eco de Galicia, emitido na Habana o 21 de decembro dese ano, D Cándido contribuíra con 17 moedas de ouro nunha subscrición a favor de Rosalía Castro, impulsada polo fundador e director da publicación, que se facía eco das graves dificultades económicas polas que pasaba a escritora galega debidas a que seu marido, o historiador Manuel Murguía, fora separado do Corpo de Bibliotecarios e Arquiveiros ao que pertencía. Deste xeito se expresaba o citado director:

Rosalía Castro está pobre y enferma. En Padrón, en una modesta casa, oculta entre copudos árboles, acaba su vida, al decir de un periodista santiagués, la que debía ser emperatriz en su tierra y reina en todas partes. Y la acaba en la más difícil de las situaciones, olvidada de su país y aislada de toda afección que no sea la tierna afección de su familia. ¡Pobre mujer!

Nun traballo aloxado en Internet baixo o título: Los gallegos en Cuba en el siglo XIX: Cultura y Regionalismo, seu autor, Carlos Sixirei, da Universidade de Vigo, salienta o seguinte:

Insua [fundador do semanario] dio en el blanco de la sensibilidad gallega y de inmediato se movilizaron las asociaciones organizándose una suscripción que el Centro Gallego y la Sociedad de Beneficencia abrieron con 500 pesos. En total se recaudaron para enviarle a la familia de la escritora 1.732 pesos-oro.

D. Cándido facía viaxes entre Cuba e Galicia de acordo co que reflictía, desta maneira, o Eco de Galicia do 5 de setembro de 1886: Ha llegado a Vigo el comerciante de La Habana D. Cándido Matos, e o xornal, Gaceta de Galicia – Diario de Santiago, do 31 de outubro do citado ano que salientaba: Hallarse en Vigo D. Cándido Matos con su señora esposa. Tamén describiu este xornal que o día 21 do seguinte mes de novembro, embarcouse de novo, cara a Habana.

Polas citadas notas periodísticas, e outras fontes, obsérvase que D. Cándido era un rico comerciante con varias propiedades en Cuba; que residía nesa illa caribeña e cando volvía a Galicia hospedábase regularmente en Vigo, na vivenda que posuía a carón da antiga alameda, aínda que trasladándose con frecuencia a súa Casa e Granxa de Tirán.

A Guerra de Cuba, que deu comezo no ano 1895 e rematou coa independencia da illa en 1898, afectoulle ao patrimonio de D. Cándido Matos, segundo describe, na data do 7 de xuño de 1896, o xornal El Liberal, que relaciona a súa finca azucreira, chamada Aljovín, na Habana, como unha das moitas:

Fincas azucareras convertidas en colonias, cuyos bateyes han sido destruidos durante la guerra hasta el 30 de Abril de 1896.

Dende entón, o Sr. do Foxón non volveu a cruzar o Atlántico, residindo entre Vigo e Tirán ata que, atopándose enfermo de lepra incubada en Cuba, outorgou testamento na Casa do Foxón o día 9 de xuño de 1900 diante do notario de Cangas D. Julio Alonso Sánchez, sen poder asinalo por encontrase cego. Lémbrase nel dos pobres de Tiran, Moaña, Coiro e Cangas, aos que deben socorrer seus herdeiros con 500 pesetas por cada unha das catro parroquias; das seis ou sete mulleres que auxiliaban nos traballos de agricultura no Foxón, con 500 ptas. a repartir entre elas; dos criados con 125, especialmente do que o atendía a el, con 250; de tres institucións de caridade de Vigo, con 500 pesetas para cada unha e logo de varios familiares.

A Casa e Granxa do Foxón déixalla en usufruto á súa dona para que ao finar ela, sexa herdada pola sobriña política e afillada, Dª. Máxima Pujol de la Torriente, filla da santanderina Dª. Consuelo de la Torriente Díaz e do corredor de comercio catalán, D. Jerónimo Pujol Ruiz; os moitos bens que posuía en Coiro e noutras parroquias légallos aos herdeiros dos seus tíos paternos, D. Eduardo e Dª. Modesta Matos. Os cartos, dereitos e accións transmítellos na súa integridade á esposa Dª. Antonia coa seguinte condición:

Esta heredera queda obligada mientras viva a hacer o mandar celebrar por su cuenta la misa anual que dedica el otorgante a la Virgen de los Remedios en su santuario de esta parroquia de Tirán.

D. Cándido Matos morreu en Tirán o 31 de xullo de 1901, cando contaba con 56 anos, sendo enterrado no panteón familiar co acompañamento de 14 cregos, incluído o párroco de Tirán. Deste xeito recolleu o xornal El Liberal de Santiago, do 1 de agosto dese ano, o falecemento de D. Cándido:

Falleció en la fronteriza parroquia de Tirán el Sr. D. Cándido Matos Martínez, sobrino de nuestro querido amigo, D. Francisco Martínez Villoch. Una dolencia terrible afligió durante algunos años a nuestro desgraciado amigo habiéndole obligado a abandonar la ciudad de Vigo, retirándose a sus posesiones de Tirán. El Sr. Matos era muy cumplido caballero que gozaba en Vigo de generales y merecidas simpatías.

Dous anos despois, o día 22 de xuño de 1903, finou prematuramente de cancro de estómago á idade de 49 anos o médico D. Eugenio Sequeiros Matos, sobriño do finado Sr. do Foxón que, como quedou dito, era fillo da súa irmá Modesta. O xornal Diario de Pontevedra, onde publicara varios artigos defendendo aos pescadores do xeito contra os das traiñeiras que se estaban implantando na ría de Vigo, escribiu unha nota necrolóxica dous días despois do seu pasamento en Tirán, dela destacamos os seguintes parágrafos:

La muerte del Sr. Sequeiros Matos ocurre a los pocos días de haber fallecido su anciana madre, suceso que amargó inmensamente el abatido espíritu de nuestro amigo, precipitando el enlace fatal que hoy lamentamos.
Médico competentísimo supo en poco tiempo cimentar un crédito a que le daban derecho su privilegiada inteligencia y su brillante historia universitaria.
Amante de las clases populares, supo ocupar con valor y con acierto el primer lugar en la ruidosa campaña de la pesca poniendo su talento, su energía, su tranquilidad y su dinero al servicio de las humildes masas marineras, quien desde ayer han perdido su mejor caudillo. Los distritos de Cangas y Moaña hoy se visten de duelo ante el cadáver de su hijo predilecto


Súa filla Eugenia, nacida en Tirán en 1884, casou con D. José Santos Hermo da Pobra do Caramiñal, onde residiu temporalmente; nesa poboación veu ao mundo, no ano 1909, Eugenio Santos Sequeiros, que regresou logo a Cangas coa familia e máis tarde estudou medicina en Santiago. O médico D. Eugenio Santos, falecido aos 102 anos, casara coa santiaguesa Pilar Castroviejo, irmá do escritor D. José María Castroviejo Blanco Cicerón.

No arquivo da A. C. Nós de Moaña consérvase un decreto por medio do cal o arcebispo de Santiago, D. José Martín de Herrera, concede, na data do 23 de novembro de 1908, 300 días de indulxencia a:

… todos nuestros diocesanos de uno y otro sexo en cada día que rezasen tres Padrenuestros ante la Sagrada Familia, que se venera en la Capilla de Dª. Antonia Torriente, viuda de Matos, parroquia de Tirán …

Esta é a primeira mención encontrada sobre a capela do Foxón, ésta dispoñía dun capelán particular que, segundo consta nun libro de conferencias parroquial, nos anos 1909 e 1910 era ao mesmo tempo coadxutor de Tirán e chamábase D. Ricardo Paz González. Para o culto dela, Dª. Antonia recibiu como agasallo un cáliz de prata coa seguinte inscrición:

A Antonia de la Torriente y Díaz, sus hermanos Jerónimo y Consuelo, Marzo 1907.

A señora viúva, Dª. Antonia de la Torriente, viviu no Foxón con dúas irmás, un cuñado e varios sobriños, procedentes de Santander; así consta no padrón de habitantes do concello de Moaña do ano 1909 que os domicilia nesa Casa e Granxa, onde aparece ela como cabeza de familia. Deste xeito foron relacionados:

- Dª. Amalia de la Torriente; irmá solteira; oficio: labores. - Dª. Consuelo de la Torriente ; irmá casada; de oficio: labores. - D. Jerónimo Pujol Ruíz, marido da anterior; corredor de comercio

Continúa o padrón cos seis sobriños de Dª. Antonia; fillos da irmá, Dª Consuelo e do seu marido, D. Jerónimo Pujol; todos eles solteiros e de profesión, labores:

- Máxima, Consuelo, Agustina, Concepción, María del Carmen e Gerónimo Pujol de la Torriente.

De seguido relaciónanse outras seis persoas que se adicaban ao servizo da viúva e da súa familia; estas eran:

- Teresa Albert; solteira, nacida en Inglaterra que era profesora de inglés. - Juana Bilbao Pacheco, solteira, nacida en Bilbao; criada. - Trinidad Arrozamena García, solteira, natural de Santaelices (Cantabria); criada. - Nieves Setién Toca, solteira, natural de Setién (Cantabria); criada. - Julia García Fernández, solteira, natural de Polanco (Cantabria); criada. - Carolina Rodríguez, solteira, natural de Tirán; criada.

Nada menos que 15 persoas vivían nese ano no Foxón, segundo reflicta o citado catastro que se garda no arquivo do concello de Moaña; delas, soamente unha, a criada Carolina Rodríguez, nacera en Tirán.

A sucesora, Dª. Máxima Pujol de la Torriente, casou no Foxón, á idade de 31 anos, co vigués, capitán do exercito, D. José Carvajal Quiroga, de 32; segundo salienta a partida parroquial de matrimonios, a voda celebrouse o 19 de agosto do ano 1921. D. José, que casara de primeiras nupcias en Tetuán, no ano 1917, con África Pego da que enviuvou aos poucos meses de celebrarse a voda, era fillo do funcionario da facenda en Pontevedra, D. Pedro Carvajal Rivera e de Dª. Clementa Quiroga Bárcena e neto do xurista D. José Carvajal Pereira que fora director do xornal Faro de Vigo en 1853 e de D. Fco. Javier Quiroga, conde de Villar de Fuentes que habitara no pazo de San Roque, en Vigo.

Durante o ano 1923, remataron as obras de ampliación da centenaria Casa do Foxón, deixándoa do mesmo xeito que se atopa na actualidade: unha vivenda grande de estilo indiano na que súa propietaria en usufruto, Dª. Antonia, empregou moito diñeiro. Nunha dependencia da mesma, instalouse un oratorio que substituíu á anterior capela, presidido por un pequeno retablo con algunhas imaxes; para celebrar as misas dominicais e outras, empregábase o citado cáliz de prata do ano 1907.

O 10 de maio de 1924, no devandito oratorio, tivo lugar o casamento de Concepción, irmá de Dª. Máxima, co comerciante, nacido en Bolivia, Julio Trullenque Veiga. Este matrimonio rematou en divorcio, solicitado pola esposa, segundo aparece á marxe da partida de voda do rexistro civil de Moaña; trátase dun dos primeiros outorgados en España antes da guerra civil. A sentenza dictouna o ministerio fiscal da Audiencia Provincial de Pontevedra, o 14 de febreiro de 1935, co seguinte pronunciamento:

Fallamos que debemos declarar y declaramos el divorcio de matrimonio contraído por Dª. Concepción Pujol de la Torriente con D. Julio Trullenque Veiga, celebrado el once de Marzo de mil novecientos veinte y cuatro, declarando culpable a este último con todas las consecuencias inherentes a tal declaración y con imposición de costas al mismo

No libro Moaña nos anos vermellos de Xoán M. González e Xosé C. Villaverde, reflíctase que a finais da ditadura de Primo de Rivera, o daquela alcalde de Moaña, Manuel Pereira Molanes, foi destituído durante a sesión municipal do 19 de febreiro do ano 1929; polo que:

Acto seguido el Sr. Pereira se despide de sus compañeros y demás asistentes, manifestándoles su deseo de que la nueva Corporación se vea coronada por el éxito y se retira de la Presidencia…

De seguido os concelleiros elixen novo alcalde, recaendo o cargo por 10 votos a favor e un en branco, no militar retirado, D. José Carvajal Quiroga, marido da propietaria do Foxón, que pasa a ocupar a presidencia

… desde la que en elocuentes frases manifiesta su agradecimiento por el honroso cargo para el que fue elegido y que gustoso acepta, con la esperanza de que con la cooperación de sus compañeros de Corporación, la del Vecindario de este Municipio y poniendo de su parte todos los medios a su alcance, logrará que la actuación del Ayuntamiento con cuya presidencia se le distingue, resulte lo más fructífera posible.

A pesar de tan bos augurios, non durou moito no cargo dando paso, un ano máis tarde, a Ernesto Carballo quen, segundo se expón no citado libro:

... no ano 30 volveu a ser alcalde, pero xa con pouco carisma e mesmo aumentou a aversión cara á súa persoa.

A Ditadura de Primo de Rivera rematou o 28 de xaneiro do 1930, sucedéndolle a chamada Ditablanda do xeneral Berenguer que deu paso as elección municipais de abril do 1931, responsables da chegada a España da segunda república.

Cumprido seu desexo de habitar nunha fermosa vivenda, Dª. Antonia, outorgou testamento na rehabilitada Casa do Foxón, na data do 4 de abril de 1932, diante do notario de Cangas, D. José Pascual; na súa terceira cláusula manda o seguinte:

Que las fincas que lleva en usufructo y que a su fallecimiento han de recaer en su sobrina Dña. Máxima Pujol de la Torriente lo sean, sin que por sus herederos se reclame nada a la propietaria por razón de mejoras introducidas o llevadas a cabo en las mismas, quedando dichas mejoras, incluso la construcción de edificios de la propiedad de su sobrina Máxima.

O seu patrimonio propio, incluíndo créditos, derechos y acciones, muebles, inmuebles, déixallos ás dúas irmás a partes iguais. O pasamento de Dª. Antonia tivo lugar no Foxón o 10 de outubro de 1935, á idade de 78 anos e, segundo salienta a partida de defunción parroquial, foi sepultada no cemiterio de Tirán. A partir desa data, súa sobriña, Dª. Máxima Pujol de la Torriente converteuse en propietaria plena da Casa e Granxa onde viviu co seu marido militar e os catro fillos vivos do matrimonio: Pedro, José María, Jerónimo e Mª. Consuelo; tiveran outro chamado Antonio, pero este morrera en 1929 de peritonites á idade de 4 anos.

Cando deu comezo a guerra civil, na data do 18 de xullo de 1936, o capitán de cabalería, D. José Carvajal, marido de Dª. Máxima Pujol encontrábase retirado ao coidado da facenda do Foxón e nesa situación aconteceu o seguinte, segundo aparece no antedito libro, Moaña nos anos vermellos, de Xoán Miguel González e Xosé C. Villaverde :

En Moaña, o 24 de xullo, co apoio da garda civil, faise cargo do Concello o delegado gobernativo José Carvajal Quiroga, capitán de cabalería retirado, quen xa ocupara a presidencia no 1929. O traspaso de poderes realízase sen ningunha oposición, acatando o alcalde José Fandiño o mandato do Goberno Civil.
... En novembro acontece a primeira baixa, cando Carvajal Quiroga é destinado ó servicio activo, sendo relevado na alcaldía por Jesús Seoane López.


No citado libro, pódese ler tamén:

Como anécdota contan que Carvajal Quiroga, posiblemente antes de tomar posesión da xestora, dirixiuse ó cuarteliño e o sarxento da Garda Civil non lle fixo caso ningún. Carvajal marchouse ó Fuxón e voltou a cabalo vestido de militar e castigou ó sarxento durante varias horas co brazo en alto.

Malia que os autores do libro afirman que a anécdota é certa o fillo, D. José María Carvajal, considera que non se produciu pois, escoitoulle dicir ao pai, que aínda que non sucedera, a consideraba moi graciosa.

Tamén se expón nel, que seu cuñado Jerónimo Pujol de la Torriente, no mes de maio de 1937, entrou na corporación municipal de Moaña como primeiro tenente de alcalde.

Segundo afirmaron seus fillos, o alcalde non estaba de acordo co rumbo que tomaban os acontecementos durante os primeiros anos da Guerra Civil, con asasinatos e desaparecidos ás mans de incontrolados, polo que foi el mesmo quen pediu integrarse no servicio activo, pasando a mandar tropas nas provincias de Palencia e Burgos, en calidade de capitán, sendo trasladado nos últimos anos da guerra a Santander e Lugo. Rematada a contenda, destinárono a Castellón, Pontevedra e Ourense; nesta última cidade retirouse no ano 1952, despois de andar coa familia dun lugar para outro e mentres tanto, deixou alugada a granxa a José Rodríguez Piñeiro.

Logo de recuperar a administración directa da granxa e habitar na casa grande, D. José Carvajal Quiroga, faleceu na data do 7 de abril do ano 1976 e o 30 de xuño dese mesmo ano, tivo lugar o pasamento da súa viúva, Dª. Máxima, que contaba con 84 anos; ambos os dous foron sepultados no panteón familiar do adro de Tirán.

A partir dese día, os catro fillos vivos do matrimonio herdaron a Casa e Granxa do Foxón, xunto con algunhas outras propiedades, que aínda quedaban, dos bens vinculados no século XVII, por D. Álvaro de Avalle, incrementados con outros engadidos nos séculos seguintes; entre eles, destácase a finca onde se celebraba a Feira de Moaña, na antiga Devesa Real de Tirán, desamortizada en 1855.

As dificultades para manter unha casa tan grande e a perda de valor dos productos agrícolas está na orixe da política de vendas emprendida que deu lugar a que se extinguira a citada Casa e Granxa, no ano 1977, ademais doutras propiedades, despois de doar o retablo do oratorio á capela dos Remedios e o salientado cáliz de prata á Igrexa de San Xoán.

Malia que a liñaxe histórica do Foxón deixou de ser propietaria da súa casa grande e granxa, o panteón continúa pertencéndolles, aínda que dous dos seis nichos existentes nela, pasaron a ser propiedade da familia Castroviejo; neles está sepultado o senlleiro escritor, D. José María Castroviejo, falecido o 25 de marzo de 1983 á idade de 74 anos e outros membros da súa familia.

Actualmente a tradicional Casa e os terreos da Granxa forman parte do chamado “Cámping de Tirán”.







BIBLIOGRAFÍA E FONTES CONSULTADAS:

- González Fernández, X. M. e Villaverde Román X. C.: Moaña nos anos vermellos. Edicións do Castro 1999. - García Barreiro, M.U.; Chapela Bermúdez, L. e Villaverde Román X. C.: A freguesía de Moaña – Apuntamentos históricos e etnográficos. Editado no ano 2012. - Santos Castroviejo, I.e Nores Soliño, A.: Historia de Cangas 1900 – 1936. Editada en xuño do 2005. - Los gallegos en Cuba en el siglo XIX: Cultura y Regionalismo de Carlos Sixirei da Universidade de Vigo. - Arquivo parroquial de Tiran, depositado na actualidade no Diocesano de Santiago. - Arquivo municipal do Concello de Moaña. - Arquivo histórico provincial de Pontevedra. - Arquivo do reino de Galicia de A Coruña. - Archivo Histórico Nacional de Madrid. - Arquivo de Ezequiel Martínez, veciño de A Ameixoada en Moaña. - Agrupación Cultural Nós de Moaña. - Hemerotecas das publicacións: Eco de Galicia, Diario de Santiago, Diario de Pontevedra, El Liberal, Pueblo Gallego e Faro de Vigo.



AGRADECEMENTOS:

- A asociación cultural Nós de Moaña, presidida por Xosé C. Villaverde pola súa colaboración. - A Ezequiel Martínez, oriúndo do barrio moañés de A Ameixoada por poñer a disposición dos autores seu extenso arquivo, herdado do crego desa antiga aldea que no século XVIII foi un dos promotores dun proceso xudicial contra os señores do Foxón. - Ao historiador de Cangas D. Carlos Vázquez Marinelli. - A D. José Maria Carvajal Pujol, xunto coa súa sobriña Cristina, polos datos aportados para coñecer a derradeira época da Casa e Granxa do Foxón.