martes, 15 de marzo de 2016

Algunhas consideracións sobre os alcumes en Moaña / por Soledad Ríos Santomé

Un tema tan aparentemente inocente coma o elixido, os alcumes da poboación de Moaña, resultou ser alta mente controvertido e incómodo para moitos dos participantes. A elección deste tiña un motivo moi concreto que non era máis que a recuperación léxica daquelas palabras comúns hai varias xeracións atrás pero que na actualidade xa están perdidas ou a piques de desaparecer. O feito dos alcumes transmitírense a través de xeracións e xeracións atrás traeríanos ata o presente vestixios léxicos da nosa propia lingua que se me antollaban preciosos. Incluso podería servir para identificar dialectalismos propios da nosa zona.

Pero, para conseguir este obxectivo había que delimitar un campo de recollida básico: o alcume debía ser familiar, non individual. É dicir, non debía denominar unha persoa senón unha familia e ser común inescusablemente a cada membro desa familia. Por outra parte, para evitarmos no posible interferencias indese- xadas de alcumes doutras zonas, era necesario que a familia en cuestión tivese un asentamento na nosa vila de, polo menos, tres xeracións atrás, tomando como referencia primeira a dos adultos. É dicir, no peor dos casos a referencia era a da xeración dos vinte e cinco ou trinta anos (normalmente bastante maior –cincuenta ou sesenta anos) e esta debía acordar o asentamento en Moaña dos seus avós. Estariamos, así, a falar dunha presenza entre nós de alcumes cunha antigüidade de máis de setenta anos no peor dos casos, xa que a maioría deles se transmitiron de ascendentes xa mortos hai ben anos.

Débese incidir, por outra parte, no sistema de recollida efectuado. É dicir, recolleuse o alcume tal e como se pronunciaba, de xeito que non hai unha grafía sistemática (singular/plural, feminino/masculino) senón que existe unha gran variación, desde a recollida en plural (Ferroles), en feminino (Carroucha) ou masculino (Fanico). Lembremos que estamos a falar de alcumes vixentes, de familias con membros vivos de xeito que esa é a forma que se rexistra neste momento e considerei interesante recollela na súa variante popular (sen establecer ningún tipo de regularización allea) para ter unha visión real da variación existente.
Ben, pois delimitado o campo de actuación, o traballo de campo que deu pé ao presente artivo levouse a cabo ao longo de 1998 no termo municipal de Moaña, municipio obxecto da nosa investigación.


CONSIDERACIÓNS XERAIS

Pero, antes ca nada, ¿de que estamos a falar cando nomeamos a palabra alcume? Pois de todos aqueles sobrenomes que se lle adscriben a calquera familia do noso contorno. Non existe colectivo familiar que non o posúa, ao seu pesar moitas veces. As razóns deste ás veces son ben estrañas: unha característica física, unha chata, vicio, procedencia, residencia, inclinacións... e tantos outros que en moitos casos non se poden identificar. O paso do tempo escureceu a razón destes ou transformou tanto o vocábulo que a estas alturas resulta irrecoñecible. O feito de transmitírense só a través da fala fai que padeza todos os fenómenos fonéticos atribuíbles a esta e, ás veces, altera a palabra orixinaria e agora funcionamos con hipóteses. Por outra parte, a imposibilidade en moitos casos de indagar na propia familia a orixe do alcume polas suspicacias das que falaba impide verificar cuestións que, doutro xeito, serían doadas de resolver.

En definitiva, sabemos que os alcumes identifican a unha familia ou grupo familiar. Este queda fixado entre os seus individuos de tal modo que cada un deles é recoñecido na comunidade como membro dese clan. Á vez, cada elemento familiar é portador deste alcuño que o transmitirá inescusablemente á súa descendencia, con independencia da súa disposición ao respecto. Nalgunhas ocasións, este proceso vese momentaneamente interrompido pero deseguida se reanuda.

Pero, se tentamos indagar nas causas deste fenómeno, podemos chegar a algunhas conclusións:

Primeiramente, observamos un exercicio colectivo de poder. A comunidade autooutórgase a facultade de subtraerlle a identidade a un individuo e nomealo unicamente en canto membro dunha familia. Prodúcese unha redución da singularidade a prol dunha marca familiar. É o triunfo da colectividade sobre o suxeito. Non obstante, este proceso ás veces, como dicía, semella truncarse. Algún elemento sae do anonimato e destaca pola súa personalidade, características ou circunstancias. Entón, suspéndese momentaneamente o procedemento, porque o pobo novamente exercerá a súa autoridade acuñando un novo alcume que espallará coma o antigo. Trátase só dunha suspensión circunstancial que non modifica o proceso mesmo senón que o renova con novas incorporacións.

Por outra parte, con este mecanismo de acuñación ponse a proba o enxeño popular e a súa capacidade para identificar un individuo a través dunha única característica que o vai definir na colectividade. Sabemos que había persoas concretas que habitualmente propuñan alcumes (o que supón unha sorte de poder sobre os contemporáneos) pero, cando son varias as que teñen este cometido, será un dos alcumes propostos o que triunfe para o que deberá ser o suficientemente específico e sintético para que teña aceptación social. De que sexa aceptado ou non dependerá o seu espallamento e integración na sociedade. Moitas veces, neste exercicio pérdense as mostras máis elementais de respecto ás persoas ás que se lle adscribe e connota unha desmesurada carraxe, sobre todo tendo presente que se van perpetuar durante décadas. Alcumes coma Papadefuntos, Marrana, Malasangre, Mexón, Porca, Cagasangriño ou Rabioso son suficientemente ilustrativos por si mesmos para non merecer máis comentarios.

Mais, neste proceso advírtese unha asunción por parte do colectivo dun certo vestixio feudal: o estatismo social. Os individuos, con independencia do seu carácter, profesión, economía, cultura, etc., posúen unha marca social que os sitúa nun lugar dentro da comunidade. O seu valor dentro dela vén dado polo valor dado á súa orixe. Este mecanismo convértese nunha lembranza permanente da súa procedencia e da estima desta. Independentemente da traxectoria vital de cada individuo o pobo lembrará constantemente de “quen vén sendo” de maneira que non só se determina de onde vén senón ata onde pode chegar na consideración dentro desa sociedade.

E a consideración da sociedade é diferente segundo o grupo social que nomee. É dicir, non existe un comportamento homoxéneo na acuñación de alcumes xa que existe maior respecto cando é unha boa familia ca cando non é así. Advírtese un especial ensañamento nos colectivos máis desfavorecidos socialmente ós que se alcuma sen compaixón: Fedella, Milhomes, Mexanacopa, Pingandiño, Bosteiro, Cagaestacas, Enchedouro, Failumes... Non é así en todas as ocasións pero en liñas xerais un Matacristos ou Colludo (de familias con “boa” considera- ción social) son a excepción e non a regra.

Por outra parte, existe un continxente importante de alcumes que alude a características sexuais. Todas elas están connotadas negativamente, sobre todo aquelas que se refiren ás mulleres. Neste caso nomean maiormente os órganos sexuais femininos pero de xeito despectivo: Conanegra, Rascanaaña, Rañanaaña, Naicona, Seteconas, Conaseca, Conanegra, Collona... Nos homes, en cambio, fan referencia á actividade sexual: Fodas, Machaca... ou ao seu sexo: Pixote, Pixas, Cortapixas... En xeral, pódese apreciar na comunidade unha especie de castigo, sobre todo feminino, que sanciona certas características ou comportamentos destacados neste aspecto por parte de individualidades.

Por outra banda, xa se advertiu que este proceso se ve interrompido nalgunhas ocasións por diferentes circunstancias de xeito que o alcume anterior queda inhibido e acúñase un novo. Unha desas ocasións é o casamento. Este feito produce unha alteración da transmisión na que, maiormente, un dos elementos recibe o alcume da súa parella quedando o propio inhibido a prol do novo. Por exemplo, unha Casanova casa cun Mozote e desde entón, a Casanova (como se lle coñece por ascendencia familiar) perde o seu alcume e é identificada como Mozota, que é o alcume que triunfa. Os fillos de ambos xa serán Mozotes e Casanova quedará esquecido nesa nova saga. Outro procedemento de renovación vén dado pola personalidade destacada dun individuo que anula a súa adscrición anterior creando unha nova: os Ventura, os Amaro, os de Roque, da Rufina, de Soledá... fálannos dunha persoa que deixou impronta na sociedade na que se inseriu e que a deixou para a posteridade. Finalmente, noutras ocasións, é un suceso concreto acontecido a un individuo o que crea o novo alcume: Caganaverdura, Rillacopas, Cambiamarcos, Arrancapinos...

Este mecanismo de renovación incorpora novidades sociais, culturais ou históricas do momento no que se producen. Recibe este continxente, daquela, novidades como castelanismos alleos á lingua patrimonial ignorados ata hai poucas décadas: Diostelopague, Banquetas, Japonesa, Gitanos, Campanero, Fogonero, Gallegas, Guardián, Marujos, Rojito, Torni- llos, Toreros... Outras incorporacións curiosas son aquelas que fan referencia á aparición do cine, música ou personaxes políticos na nosa cultura: Chaplín, Cantinflas, Pistolas, Vaquero, Machín, Chúrchil...

E, para rematar, este fenómeno da acuñación está na actualidade en franca decadencia. Nas xeracións máis novas prodúcese unha desvinculación total do individuo co grupo de orixe, á vez que se valora máis por si mesmo. Esta mudanza de actitude prodúcese non só por un cambio de mentalidade social senón tamén pola modificación dos condicionantes que deron lugar ao perpetuamento dos sobrenomes. A saber:

Primeiramente, o número de habitantes da vila. Se ben hai varias xeracións atrás toda a comunidade se coñecía, o medre importante da natalidade desde hai varias décadas así como a elección de Moaña por parte de xente allea repercutiu nun crecemento nada desprezable que dificulta a identificación de todos os seus membros con base na súa filiación familiar.

Por outra parte, o constante cambio de espazos por parte das novas xeracións. A escasa mobilidade xeográfica dos nosos ascendentes viña dada porque a maioría residía permanentemente na mesma aldea ou vila. Isto producía que a súa identificación estivese activa e fose referencia permanente. Pero, na actualidade a vida do momento favorece uns fluxos persoais continuos que anulan a dita identificación grupal e, polo tanto, a nula incidencia da súa orixe nos diferentes espazos nos que se move e unha maior valoración do individuo polas súas propias cualidades.

Non se debe esquecer, por outra banda, que hai varias décadas a presenza da escola ou Administración na vida das persoas era moi reducida. Non era preciso identificarse normalmente polo nome ou apelidos. Ademais, a escaseza documental (escrituras e pouco máis) no cotián era a norma e, daquela, a cada elemento abondá- balle con identificarse como membro dunha colectividade e non como persoa individual. Esta situación modificouse substancialmente na actualidade.

Outro condicionante alterado vén dado pola diferente percepción das relacións familiares. As profundas modificacións sociais destas décadas nas que a distancia, as rupturas matrimoniais ou unha unión familiar máis feble forman parte do habitual, repercute (esvaíndoo) no sentimento de pertenza a un mesmo clan que existía noutro tempo.


CONSIDERACIÓNS GRUPAIS

Como dixemos, a orixe do alcuño é diverso e non sempre identificable. Na maioría dos casos o nacemento producius tan atrás que se descoñece a razón que o motivou. Noutros, o nomeamento do propio alcume indícanos a natureza (que non a razón) da súa procedencia (chatas físicas, profesións, toponimia...) e con base nesta pódese establecer unha clasificación. Hai que ter en conta que algúns dos alcumes son susceptibles de aparecer en máis dun grupo (ex. Canario, é unha procedencia ou un paxaro?). Aquí adscribirase ao que se considere máis probable

Animais Destacan, entre todos, os paxaros, os peixes e os animais domésticos. O referente a unha vila moi vinculada ao mar aparece necesariamente nos alcumes da súa poboación: Chincho, Xurelo, Peixi- ños, Faneca, Bacalaus, Carioca, Lorcha, Pescadilla, Xouba, Caramuxo, Choquiños, Caranguexo, Sabenlla... Entre os paxaros temos Colibrí, Merlo, Paloma, Carrizo, Canario, Corvonegro, Calandria... Noutro grupo máis heteroxéneo Abellón, Araña, Bacaloura, Becha, Bichiño, Cascudo, Coello, Curricho, Grilo, Ladilla, Lagarto, Loba, Miñoca, Gatos, Quica, Rato, Touriño...

Profesións
Atopamos aquí tanto profesións presentes como algunhas ás que se dedicaban os novos devanceiros, en moitos casos, xa perdidas: Afiladora, Becerreiro, Campanero, Campeiro, Canastriños, Capador, Capellán, Capona, Cazador, Claveteiro, Chatarreros, Churrera, Feirón, Ferreiro, Fogoneiro, Gaiteiro, Legionario/Lexionario, Muiñeiro, Palangreira, Paletas, Panadeiro, Patateira, Patelas, Peixeiro, Platillero, Poceiro, Polbeiro, Rapapor- cos, Santeiro, Serrador, Trapeiro, Verdulera, Xastre, Xoubeira, Zapateiro, Zoqueiro...

Características físicas e psíquicas
É outra das posibilidades amplamente desenvolta. Falamos tanto das características físicas, psíquicas ou chatas aínda que tamén algunhas afeccións ou defectos. Entre elas, encontramos: Aventurei- ra, Cadreso, Cadrilleiro, Canmaligno, Caraprestada, Chato, Cego, Coxo, Feituco, Mentireira, Malvarroxa, Maneto, Manote, Mediaorella, Rompemesas, Torto, Tranquilo, Gallardo, Gatarroxa, Cotela, Tumbalobos, Roxo, Roturas, Tatexa...

Toponimia
A referencia á toponimia é, así mesmo, un elemento recorrente nos alcuños recollidos. Aparece tanto o lugar de orixe coma o de residencia. A maioría das veces estase a referir a un microtopónimo do muni- cipio; noutras, o lugar de procedencia da súa familia (de fóra de Moaña) e incluso advertimos unha terceira posibilidade: a de que figure un nome común que ilustre de ónde é. Cando se refire á microtoponimia algunha aparece precedido da prepo- sición “de” cunha particularidade digna de mención. Se o microtopónimo leva artigo, este irá incorporado de xeito natural á preposición: do Loural, do Caeiro, de Caia- gua, da Canle, da Fanequeira, da Pontella, de Samil...; co nome común esta preposición aparece sempre: do Alto, do Forno, do Muíño, da Fonte... De procedencia allea recollemos: Madrileño, Malagueño, Valencia, Viscaio, Germana, Gaucho, Pibe, Andaluz, Castilla, Cordobés, Cubana, Chantada, China, Japonesa, Ferroles, Porriña, Portuguesa, Quillo, Xeveira, Xeve... E finalmente, o conxunto dos microtopónimos ilustran os diferentes lugares da nosa xeografía municipal: Couso, Carrasqueira, Carballeira, Carballida, Casaíñas, Casanova, Currás, Chozo, Lourido, Marrúa, Meiriña, Meirán, Miranda, Paralonga, Piñeiro, Real, Refoxos, Salvante, Torre, Vilela, Verdeal...

Personalidades
Nalgunha ocasión é a personalidade dun individuo a que figura como alcume dunha familia. Xa falamos neste caso da forte personalidade e/ou respecto que esta persoa debía espertar na comunidade para merecer un lugar tan destacado. Neste sentido, atopamos referencias tanto a homes coma a mulleres. Por outra parte, son un interesante repertorio da antroponimia dos nosos devanceiros, nomes que, maiormente, están en desuso. Algúns destes figuran aínda en gale- go, o que nos dá indicios da súa antigüidade por ser anteriores á castelanización antroponímica (Martiño, Estre- la, Xoquín, Xacobo, Virxilio...). O alcume pode referirse tanto ao propio nome coma ao seu apelido, incluso este último con derivacións (de García> Garciana). Ademais, a recollida da fonética popular pode producir que algún deses nomes apareza cunha variante vulgar (vocalizacións de grupos consonánticos –Perfeuto-, aparicións de –r- epentéticos –Celestrino- ou incluso apócope de terminacións cultas –Soledá-). Noutros casos, o alcume refírese a un hipocorís- tico (Chuco, Mucha) ou variante familiar e/ou afectiva (Josesiño, Pepucho). Algúns outros exemplos de nomes propios: Adelaida, Alfredas, Alonso, Andrés, Avelino, Avilio, Baldomero, Belisarios, Benitaantonia, Benito, Camilo, Casimiro, Cosme, Curro, Elías, Félix, Franco, Hermelinda, Hermindo, José, Leopoldo, Lisardo, Marcelo, Marcos, Marugos, Nabor, Otilia, Périto, Primitivo, Rogelia, Rufina, Sarita, Secundina, Simón, Ventura, Virgilia. En canto ás referencias aos apelidos: Ballesteros, Boubeta, Castaño, Corbacho, Cordeiro, Entenza, Estévez, Fandiño, Machado, Magalláns, Pazó, Paz, Sampedriño, Varela, Zorrilla...

Cargos
Este apartado refírese a aqueles cargos que se lle adscribiron a un individuo (que quedaron como alcume familiar) e que adoitaba aplicarse de xeito satírico: Almirante, Rei, Reina, Marqués, Conde, Gobernador, Conselleiro... Tamén uns moi simpáticos e curiosísimos Donquince e Misterbimbia que semellan querer dotar ao individuo dunha satirizada consideración social.

Léxico común
É o grupo máis numeroso dos alcumes recollidos. Probablemente debería ser moito máis amplo do que resulta neste traballo pero a transmisión xeneracional ao longo de varias décadas e reducida unicamente á fala produciu por unha parte que vocabulario que quizais no seu día tivese plena vixencia na actualidade estea perdido e non sexa posible recuperar (se acaso unha investigación máis exhaustiva da levada a cabo ofrecese mellores resultados). Aínda así, apreciamos uns patrimoniais: Baralla, Martelo, Parella... Por outra, como este tipo de vocábulos están reducidos unicamente á transmisión oral e carecen de fixación escrita, están sometidos a todo tipo de fenómenos fonéticos (como apreciamos) propios da fala (asimilación, disimilación, epéntese, paragoxe, rotacismo...) e os propios desta zona (seseo e gheada). Todo este tipo de fenómenos puideron actuar de tal xeito sobre a palabra orixinal que, co decorrer do tempo, se nos presente moi desfigurada polo que a súa identificación resulta máis complicada (por exemplo, Balborro, vén de Balbordo?). En conxunto, atopamos: Bagullo, Banda, Bandeira, Barandas, Barrera, Barrena, Barullo, Bocho, Bola, Boliña, Bomba, Bote, Botellas, Bugallo, Cabanas, Cabanelas, Cabo, Cacharela, Cache- lo, Cadreso, Cagallón, Cagarría, Camarón, Cambón, Canal, Cancela, Canelas, Canizas, Canle, Cañón, Cañoteira, Caralladas, Caranvel, Carballo, Carreta, Cartucho, Cereixa, Cincuenta, Corenta, Chouzo, Chulo, Dios, Eira, Fames, Figueiras, Fosa, Furia, Gadellas, Gala, Galán, Galiñán, Gamelo, Garabuxo, Gicha, Gomas, Grolo, Inverno, Jue- ves, Lengüíñas, Lomba, Luceira, Machada, Maniquí, Manises, Marabilla, Menudo, Modas, Moncosa, Namorado, Ochenta, Pachanga, Paisana, Palma, Pallaso, Panzote, Paparota, Patachán, Patolas, Patrona, Peto, Pilla, Pinche, Pinga, Piñeiro, Pisca, Pistolas, Pita, Poalla, Poda, Pola, Portela, Pota, Pote, Rabe- lo, Racha, Rala, Raxeira, Recia, Repola, Roca, Rosales, Roxo, Rúa, Rucha, Sapo, Secas, Seixa, Sereno, Taboeiro, Taramallo, Tirria, Tixeiras, Talón, Tornillos, Torre, Tren, Vilas, Viñas e Zocos.

Indeterminados
Este apartado constitúese como produto directo do dito con anterioridade. As per- das de vocabulario, as transformacións fonéticas e o descoñecemento da orixe do alcume conforman un grupo de vocábulos sen identificar moi numeroso. Algúns deles son moi semellantes a palabras rexistradas ou coñecidas; doutros descoñécese totalmente a súa procedencia. Algúns exemplos son: Asuero, Babús, Barral, Barrasco, Barride, Benvaré, Bora, Borello, Brenca, Butraco, Buxaca, Cachago, Cachila, Caní, Capañoles, Capengo, Cará, Caringa, Carpizo, Carquías, Carraocha, Carrulia, Caxica, Cochés, Cosulo, Chana, Chaniosa, Cherra, Chindo, Chirles, Chiscorio, Chun- guiño, Donacha, Fuchinín, Funicho, Gaís, Gatula, Ginio, Gilete, Jusí, Lambranca, Landina, Lastroa, Lavicha, Lelos, Liñaseira, Loño, Maleva, Masancheira, Manguinotes, Mantoña, Maris- tán, Medraña, Merco, Náxara, Nícharo, Padula, Pandiana, Panduca, Parruco, Pautrusque, Penicha, Perricote, Pici, Pichenchas, Pilo, Pinicha, Piote, Piouchos, Piribí, Pistana, Ponuna, Puches, Puchi, Puqui, Ramboia, Rarucacha, Revericho, Richía, Saiñeira, Sanaseu, Sirín, Taitai, Tapuchi, Tenoura, Tixano, Uicha, Xeniño, Xursuro...


CONSIDERACIÓNS GRAMATICAIS
Consideracións morfolóxicas

Unha cuestión que se debe ter en conta é o comportamento morfemático dos alcumes. En todos eles atopamos variación de xénero e número de xeito que se recollen todas as variacións posibles. Esta diversidade morfemática, en xeral, realízase coa aplicación dos morfemas –o/-e para o masculino singular, -a para o feminino singular, -os/-es para o masculino plural e –as para o feminino plural. Así, teriamos o Piote (masculino singular), a Piota (feminino singular), os Piotes (masculino plural) e as Piotas (feminino plural). Esta variación pode ser unha fonte de confusionismo á hora de identificar a palabra que denomina o propio alcume. Por exemplo, atopamos un Parrando que pode, en realidade, nomear unha parranda, pero como é asignado ao elemento masculino, aplica o morfema –o final polo que o vocábulo orixinal queda parcialmente desfigurado. Exemplos disto atopamos abondos: Cadeta (de cadete?), Caneco/Caneca (segundo sexa en orixe un ou outro varía o significado), Canexo (canexa?), Casqueiro/Casqueira (cambio de significado segundo sexa un ou outro), Pito/Pita (idem.), Rasquiza (rasquizo?), Troules (troula?), Vilelo (Vilela?).

Consideracións fonéticas

Non podemos deixar de resaltar neste apartado que a oralidade foi a única transmisora dos alcumes, polo que o vocábulo orixinal sufriu o desgaste constante da fala, á vez que padeceu, como xa se dixo, os fenómenos fonéticos propios da área dialectal á que están circunscritos. De aí que, entre estes, destaquemos como fenómenos máis importantes a incorporación do seseo e a gheada a todos eles, tal como acontece na fala habitual. En detalle:
- Seseo. Realízase a través dunha pronuncia predorsal, tanto implosivo (Paz, Chucofernández...) como explo- sivo (Bouziñas, Cancelas, Lapuzas...) en todos os vocábulos susceptibles de padecelo. Esta alteración das marxes entre as diferentes sibilantes acaba producindo alteracións nas demais, de xeito que tamén podemos apreciar outro fenómeno

- Despalatalización do x Encontramos tamén esta característica propia da nosa zona de maneira moi acusada. A fricativa palatal x despalatízase, tanto en posición implosiva (Félix) como explosiva (Queixodepau, Cereixo, Penduruxas, Pexego...) quedando a medio camiño entre unha apical e unha palatal. Este fenómeno reaxusta todo o cadro de sibilantes e das súas realizacións de maneira que acaba afectando ao resto.

- Pronuncia perdorsal do s. É unha consecuencia directa do reaxuste do que falaba. Suponse que o seseo debía afectar só a aquelas palabras co fonema /z/ pero non sempre é así de xeito que, en moitas ocasións, a sibilante apical s tende a realizarse como predorsal (típica do seseo) na nosa pronuncia cando non debería estar activa (Cadreso, Curraso, Liñaseira..

- Outros casos de sibilantes. Requiren unha mención especial os alcumes Brixo, Pixote, Pixón ou Cortapixas. En todos eles se produciu unha dobre transformación fonética xa que a pro- nuncia actual realízaos coa sibilante predorsal, predominante no seseo. É dicir, que se realizou simultaneamente unha despalatalización completa e finalmente unha transformación da sibilante apical en predorsal

- Gheada. Trátase doutro dos grandes fenómenos fonéticos que nos afectan. A realización é cunha fricativa velar na maioría dos alcuños (Bugallo, Cachagos, Grela, Grilo, Grisa...) aínda que existe unha excepción amplamente verificada: o alcume Manigüas non padece o seseo en ningún dos informantes consultados. Por outra parte, o grupo –ng- na fala cotiá normalmente non presenta gheada a non ser nalgúns vocábulos. Pois ben, nos alcumes, consonte o que acontece na toponimia, non a presenta nunca. Rexístranse sempre sen gheada (Caringa, Capengo, Chunguiña, Chunguitos, Mingos, Manguinote, Pachanga, Pinga, Taranga, Tarangallas...)

Consideracións ortográficas
Falamos desta vez da vacilación vocálica entre vogais dun mesmo grupo. É fre- cuente, deste xeito, o intercambio entre as palatais i/e (Abellón/Abillón, Bechuco/Bichuco, Becho/Bicho...) como entre as velares u/o (Bocareu/Bucareu, Cachela/Cachila...).

Consideracións léxico-semánticas
Agrupamos aquí un conxunto heteroxéneo de posibilidades:

Vulgarismos. Como xa se mencionou o feito de que o alcume se reproduza só na fala fai que rexistre todos os fenómenos da oralidade. Atopamos algúns exemplos: Caranvel (incorpora un –n- epentético), Perfeuto (vocaliza o grupo –ct-), Taramallo (polo normativo trasmallo), Celestrino (incorpora un –r- epentético), Dolfina (disimilación e por o).
Tampouco queremos deixar de comentar os casos de Chamarrías e Balborro. As procedencias semellan ser Etchevarría e Balbordo pero o desgaste fonético puido levar os correspondentes vocábulos:

Dialectalismos. Agrupamos aquí tantoas diferentes variantes para unha mesma palabra (Cagallón / Cagalla / Cagallo, Coello / Coenllo) coma os vocábulos propios da zona ou que se confrontan coa solución actual maioritaria: Carracho, Carracheira, Garabuxo (curiosamente aquí a palabra é garabizo ou garabullo –menos popular-), Cerdeira (aquí tamén é maioritaria a forma cereixeira), Moncosa (na fala tamén se recolle este –n- epentético) ou Gadellas (tamén deste xeito na fala).

Castelanismos. Como xa se ten comentado, a transmisión no tempo do alcuño é un indicador moi revelador da evolución da propia fala e das influencias que esta padece. Un indicativo disto é a incorporación de castelanismos ou palabras da nosa historia máis recente. Atopamos, por outro lado, unha serie de denominacións que na actualidade están perdidas da fala ou con moi pouca presencia nela. Á vez, atopamos algúns exemplos onde o termo patrimonial foi substituído polo castelán e agora mesmo é a única forma que coñecemos. Algúns exemplos: Peral, Jucís, Menudo, Nietos, Taconera, Tixeiras, Veleros, Judíos, Guardián, Obrero, Ochenta..

Cuestións léxicas. Este, ó noso entender, é un apartado especialmente interesante por retrotraernos vocabulario de varias xeracións atrás. Sobre todo se se ten en conta que a castelanización léxica máis intensa se produce desde a última metade de século para adiante. Deste xeito, a través dos alcuños podemos achegarnos a un estadio léxico anterior ó despegue castelanizador. Entre estes, atopamos uns preciosos Parrumeiro, Brizo, Sabenlla, Canle, Xoquín, Barallas, Caíño, Campeiro, Cambón, Cabanelas, Bocho, Bechoco, Balouqueira, Cacharela, Caneca, Canela, Canizada, Caniza, Capona, Cardama, Carniza, Carola, Carracheira, Carroucha, Cascudo, Casqueira, Cotela, Covacha, Capona, Cunico, Chicha, Chicho, Chisca, Chouso, Eira, Folón, Galla, Garuleiro, Grolo, Laverco, Lomba, Lorcha, Lorón, Loural, Luceira, Maneto, Mico, Mucho, Orxo, Paparote, Peto, Pinche, Perica, Pisca, Pita, Piteira, Rabela, Rapeira, Rapona, Rasquiza, Raxeira, Rechio, Requichas, Santeiro, Sarriera, Secas, Teixeira, Trapeiro,T roules, Uveiras, Tuta, Varela, Viradeira, Vixío, Xurreira, Rañó ... Todos eles nos falan dunha normalidade que xa non existe. Por outra parte, é posible que exista un continxente importante de patrimonio léxico que hoxe en día temos sen identificar. Dalgúns alcumes sabemos aínda o significado aínda que na actualidade se perderon da fala. Outros, en cambio, están en proceso de desaparición. Algúns outros só teñen significado para as xeracións máis vellas. Aos máis novos xa non lles di nada.

E con este repaso aos alcumes de Moaña agardo ter dado unha visión global do que é este fenómeno tan característico da nosa cultura ata hai ben poucos anos. Escolléronse uns cantos para ilustrar o comentado. Hai moitos, moitísimos máis dos que aquí aparecen quizais tan ou máis interesantes cós seleccionados. Agardo con isto ter contribuído a aclarar o panorama deste aspecto da antroponimia tan interesante.

No hay comentarios:

Publicar un comentario